ସାଗର ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରିବା ପରେ, ସାଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଉତ୍ତେଜନାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସେମାନେ ବଡ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୌମନସ ନାମକ ଦିଗଗଜକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଏକ ବଡ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଗକୁ ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ରଘୁବଂଶୀ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଧଳା ଭଦ୍ର ଦିଗଗଜକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଶୁଭ ରୂପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହାପରେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ପରିକ୍ରମା କରି, ପୃଥିବୀର ଉପରିଭାଗକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ରୋଷରେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଦିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍ସାହୀ ସାଗରପୁଅ କପିଳ, ନିତ୍ୟ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏବଂ ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟରେ, ସେମାନେ ଅଶ୍ୱକୁ ଉଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ବଳିଦାନ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବୋଲି ଜାଣି, ରୋଷରେ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇ, କୁଦାଳ, ହାଲ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଓ ପଥର ନେଇ, ସେମାନେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ରୋଷରେ, ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ଚାଲିଲେ—“ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ! ତୁମେ ଆମ ବଳିଦାନ ଅଶ୍ୱକୁ ଚୋରି କରିଛ!” “ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତି!” ଆମେ ସାଗରଙ୍କ ପୁଅ; ଏବେ ଆସିଗଲୁ!”—ଏହିପରି କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କପିଳ ମହାତ୍ମା ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ, ସାଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବିଶିଷ୍ଟ ଏକଚଳିଶ ଶର୍ଗ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେବା ପରେ ସାଗର ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଫେରି ଆସିନଥିବାରେ, ତାଙ୍କ ଦିପ୍ତିମାନ୍ ନାତି ଅଂଶୁମତ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ସାହସି, ଜ୍ଞାନୀ, ଓ ତୁମ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ତୁମେ ତୁମ ପିତାମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର, ଯେଉଁପଥରେ ଅଶ୍ୱ ନେଇଯାଯାଇଥିଲା। ପୃଥିବୀର ଭିତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଜୀବମାନେ ବସିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମ ତଳୱାର ଓ ଧନୁ ନେଉ। ଯେଉଁମାନେ ଆପତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିବୃତ କରି, ଯେଉଁମାନେ ଆଦର ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସଫଳ ହୋଇ ଫେରି ଆସିବା ପରେ ମୋର ବଳିଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର।” ସାଗରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଂଶୁମତ୍ ତଳୱାର ଓ ଧନୁ ନେଇ, ହାଲୁକା ପାଦେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୋଦିଥିବା ଭୂମିର ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ଭୂତ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଆଦର ପାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦିଗଗଜକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦିଗଗଜକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱ ଚୋରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦିଗଗଜ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଅସମଞ୍ଜ, ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ; ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଫେରିବାକୁ ପାରିବା।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଂଶୁମତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ଅନୁକ୍ରମେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆଦର କରି, କହିଲେ—“ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଫେରିବାକୁ ପାରିବା।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୀଘ୍ରପଦ ଅଂଶୁମତ୍ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଭସ୍ମ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖ ଭରି, ଅଂଶୁମତ୍ ଭୟଙ୍କର ବିଷାଦରେ ବିଳାପ କଲେ। କିଛି ଦୂରେ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିଷାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନ୍ଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ତାଙ୍କ ବଳିଦାନ ଅଶ୍ୱକୁ ଉଡ଼ିବା ଦେଖିଲେ। ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ତର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳ ନ ଦେଖିଲେ। ଚାରିପାଖ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମାମା, ବିହଙ୍ଗମାନେ ରାଜା ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁ ପରି ଶୀଘ୍ର, ଦେଖିଲେ। ବିନତାପୁତ୍ର ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶୁମତ୍ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ, ମନ୍ଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସ୍୵ୀକୃତ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଅପାର କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ସାଧାରଣ ଜଳ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହିମବତ୍ଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା, ତାଙ୍କରେ ତୁମେ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ଶିତଳ କରିବେ; ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ଭିଜିଲେ, ସାଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ସ୍ଵର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଯାଅ, ଅଶ୍ୱକୁ ନେଉ, ବଳିଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର।” ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଂଶୁମତ୍ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ମହାତ୍ମା ରୂପେ ଫେରିଲେ। ସେ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଓ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ବାର୍ତ୍ତା କହିଲେ। ଅଂଶୁମତ୍ କହିଥିବା ଭୟଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ନିୟମ ଓ ବିଧିମାନେ ଅନୁସାରେ ବଳିଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ରାଜା ସଫଳ ବଳିଦାନ କରି, ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ; କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ସମାଧାନ ପାଇଲେନି। ଏହି ଅନିଷ୍ପତ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ, ବଡ ରାଜା ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଶାସନ କରି, ଶେଷରେ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଗାଥା, ଏବେ ଚଳିସିଅ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।