ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଚମତ୍କାର ନୟନବତୀ ମହିଳା, ଯେଉଁଠି ସଦାବନବାସ ଉପରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ଏଠିକୁ ଆସିବେ ବୋଲି ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କ ସଂଗ ଉପରେ ସଦା ଆଶକ୍ତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଏଠିକୁ ଆସିପାରିବେ। ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜାରେ ଲଗ୍ନ ଜାନକୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସିବେ ବୋଲି ହନୁମାନ୍ ଆଶା କଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ଅଶୋକବନ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକଦମ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ଧର୍ମପତ୍ନୀ। ଯଦି ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଦିବ୍ୟ ମହିଳା ଏଉଁଠିଏଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଶୀତଳ ନଦୀ ତଟକୁ ଆସିବେ। ଏମିତି ଭାବି, ହନୁମାନ୍ ସବୁ କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଲୁଚି ରହିଲେ ଓ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଂଚଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ହନୁମାନ୍ ସେଠି ଦଢ଼ ହୋଇ ମୈଥିଲୀଙ୍କ ଖୋଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଭୂମିକୁ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଲେ। ସେଠି ସବୁଠାରେ ଲତା-ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଏକ ବନ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ମହଲ ଓ ଦୁର୍ଗ ରେ ଭରିଆ, କୋଇଲୀର କୁହୁକାର ରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ଓ କମଳିନୀରେ ଭରିଥିବା ପୋଖରୀ, ବହୁ ସିଂହାସନ ଓ ଶୟନାସନ ରହିଥିବା, ଅନେକ ତଳା ଘର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଅଶୋକ ଫୁଲର ରୂପରେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଶାଖା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିଲା, ଯେପରି ଚିରନ୍ତନ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାହାକୁ ଖାଲି କରୁଛନ୍ତି। ଶତଶଃ ପକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଅଶୋକ ଗଛ ମନୁଷ୍ୟର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିଲା। ଫୁଲର ଭାରରେ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିବା ଶାଖା, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଓ କିଂଶୁକ ଫୁଲର ରଙ୍ଗରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଗଛର ଦୀପ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଉଥିଲା—ପୁମ୍ନାଗ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, ଚମ୍ପକ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠି ବହୁ ଗଛ ମଜବୁତ ମୂଳରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ତାମ୍ରପତ୍ର ପରି ଅଜର୍ନ୍ତ ଚମକ, କେଉଁଠି ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତି। ଏଠି ହଜାର ହଜାର ଅଶୋକ ଗଛ କଜଳ ପରି ଗାଢ଼ କଳା, ଦେବମାନ୍ୟ ନନ୍ଦନ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ। ଏହା ଅତି ଅସାଧାରଣ, ଅକଳ୍ପନୀୟ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶୋଭାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ପରି ଫୁଲ ଆଲୋକରେ ଭରିଥିଲା। ଶତଶଃ ମୂଲ୍ୟବାନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ପଞ୍ଚମ ସାଗର ପରି ମହାନ୍, ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଓ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁରିତ। ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀର ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ମନୋହର ଓ ଶୁଭ ଗନ୍ଧରେ ଅତି ଆକର୍ଷକ। ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହଁ, ହନୁମାନ୍ ଏକ ଶ୍ୱେତ କୈଳାସ ପରି ହଜାର ଖମ୍ଭରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଏକ ଭବନ ଦେଖିଲେ। କୋରଲର ଶିଢ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ମଞ୍ଚ, ଚମକୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଖି ଝଲମଲ୍ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଭବନ ନିର୍ମଳ ଓ ଉଚ୍ଚ, ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯିବା ପରି। ଏଠି ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ—ମେଳା ହେବା ପରି ଜାମା ପିନ୍ଧିଥିବା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ଏକ ମହିଳା। ଉପବାସରେ ଦୁର୍ବଳ, ଦୁଃଖିତ, ପୁନିପୁନି ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭର କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେଉଁଠି ସୀତାଙ୍କ ରୂପ ମ୍ଲାନ, ତେଜ ଅବରୁଦ୍ଧ, ଧୂମାବୃତ ଶିଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏକ ମାତ୍ର ମେଳା ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଳଙ୍କାର ଶୂନ୍ୟ, ମାଳିନ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ତ, ଫୁଲ ହରାଇଥିବା କମଳ ଗଛ ପରି। ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ମଙ୍ଗଳ ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ରୋହିଣୀ ପୀଡିତ ପରି। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗ୍ନ, ପରିଚିତମାନେ ଶୂନ୍ୟ, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା। ପ୍ରିୟଜନ ବିହୀନ ଓ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା, ଝୁଣ୍ଡରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମୃଗୀ ଉପରେ କୁକୁର ଝୁଣ୍ଡ ଚାପି ଆସିଥିବା ପରି। ତାଙ୍କ ନିତମ୍ଭ ଏକ କଳା ବିନି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ବନ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା ପରେ ଜଳଧାରା ଚିହ୍ନ ଦେଇଯିବା ପରି। ସେ ଯେଉଁଠି ଶୁଭ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ, ଅପରିଚିତ ବିପତ୍ରେ ଅଦକ୍ଷ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା’—କାରଣ ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସମସ୍ତ ସଠିକ୍। ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ତାକୁ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ହରଣ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରି ମୁହଁ, ଶୋଭାମୟ ଭୌହ, ମନୋହର ମସ୍ତକ, ତେଉଁଠି ଏହି ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାର ଶୂନ୍ୟ, ଦେବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଶ୍ୟାମ କଣ୍ଠ, ବିମ୍ବ ଫଳ ପରି ଲାଲ ଓଠ, କମଳ ପତ୍ର ପରି ନୟନ, କମର ଅତି ସୁକୁମାର ଓ ଦୃଢ଼। ସୀତା, କମଳ ଦଳ ପରି ନୟନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ଯେପରି କାମଦେବଙ୍କ ରତି, ତେଉଁଠି ଏହି ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସୁକୁମାର, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା, ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ନାଗରାଜଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପରି ଭୟଭୀତ। ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଘେରାଇ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ତେଜ ଧୂମାବୃତ ଶିଖା ପରି ଅପ୍ରଭାଶାଳୀ। ସେ ମନରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ମୃତି ପରି, ଭୂଲିଯିବା ଶ୍ରୀ ପରି, ନଶ୍ଟ ଭକ୍ତି ପରି, ଭଙ୍ଗ ଆଶା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅବରୋଧିତ ସିଦ୍ଧି, ଅପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧି, ମିଥ୍ୟା ନିନ୍ଦାରେ ଅପମାନିତ ଖ୍ୟାତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖି ମନେ ଭାବିଲେ—ଏହିଏ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତା।