ହନୁମାନ୍ ରାମେଶ୍ୱରୀ ଅଶୋକବାଟିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଦୃଶ୍ୟ ଖୋଲିଗଲା । ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଛତା ଓ ମଞ୍ଚ ଥିଲା, ସୁନାର ରେଳିଂ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଅନେକ ଲତା ଓ ଗଛପତ୍ର ତାହାକୁ ଢାକି ରଖିଥିଲେ । ମହାବଳୀ ହନୁମାନ୍ ଏଠି ଏକ ମାତ୍ର ସୁନାର ଶିଂଶପା ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନାର ମଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଥିଲା । ସେ ଏଠି ଅନେକ ଜମି, ପାହାଡ଼ ଝରଣା ଓ ସୁନାର ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମୟୂର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ । ସେଉଁଠି ଗଛମାନଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଚାରିପଟେ ସୁନାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ।" ସେଉଁଠି ସୁନାର ଗଛମାନେ ବାୟୁରେ ହଲୁଚି, ଶତଶଃ ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ତାପରେ ତିନି ଏହି ସୁନ୍ଦର, ପତ୍ରପୂର୍ଣ୍ଣ, ମକୁର ଓ କିଶଳୟରେ ଭରିଥିବା ଶିଂଶପା ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ । ଏଠାରୁ ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଭୋଗୁଥିବା ବୈଦେହୀ, ସାଇତା ଏଠି ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁରୁଥିବେ କି ନାହିଁ । ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ଅଶୋକବାଟିକା, ଯାହା ଚନ୍ଦନ, ଚମ୍ପକ ଓ ବକୁଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ଏଠାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପଦ୍ମପୁଷ୍କରଣୀ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ଆସନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶ୍ରୀଜାନକୀ ଏଠାକୁ ଆସିବେ । ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅରଣ୍ୟଜୀବନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜାନକୀ ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାକୁ ଆସିବେ । ବା କିମ୍ବା, ମୃଗନୟନୀ, ମଧ୍ୟମତି, ରାମ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତା, ଶୀଘ୍ର ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିପହଁଚିବେ । ରାମ ଶୋକରେ ପୀଡିତ, ଦିବ୍ୟ ନୟନବତୀ, ସଦା ଅରଣ୍ୟଜୀବନରେ ଲୀନ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଏଠି ଆସିବେ । ସେ ସଦା ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ଗୁଣବତୀ । ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଜାନକୀ ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା କରିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଶିତଳ ନଦୀ ପାଖକୁ ଆସିବେ । ଏହି ଅଶୋକବାଟିକା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଅଟୁଟ, ଯିଏ ନରପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା । ଯଦି ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ଏଯାଁ ଅବିବାହିତ ଅଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ଶିତଳ ନଦୀକୁ ଆସିବେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ୍ ନରପତିପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଅବଲୋକନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଘନ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଲେ । ଏଠିଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ପଂଚଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ତିନି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ମୈଥିଳୀଙ୍କ ସନ୍ଧାନରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରୁଥିଲେ । ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଲତା ଲତାରେ ବିଭୂଷିତ ଗଛ, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୋଭାମୟ । ସେଠି ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଏକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ମୃଗପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଭରିଥିବା, କୋକିଳର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା । ସୁନାର ପଦ୍ମ ଓ କମଳରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିକା, ଅନେକ ଆସନ ଓ ବିଛାନା, ଏବଂ ବହୁମାନ୍ୟ ତଳା ଗୃହ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଶୋଭାମୟ ଫଳଦାୟି ଗଛ, ଫୁଲ ହୋଇଥିବା ଅଶୋକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟାନ ଉଦୟସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା । ସେଠି ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ଗଛର ଡାଳି ଗୁଡ଼ିକ ଅଣ୍ଡା ହୋଇଯାଇଛି, ମାନେ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିନିୟତ ଛାଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି । ଶତଶଃ ପକ୍ଷୀ ଉଡୁଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅଶୋକ ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା । ଭାରି ଫୁଲ ଭୂମିକୁ ଛୁଉଥିବା, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଓ କିଂଶୁକ ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା । ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଗଛମାନଙ୍କର ଚମକରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲା; ପୁମ୍ନାଗ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, ଚମ୍ପକ ଓ ଉଦ୍ଦାଳକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ଅନେକ ଗଛ ମଜବୁତ ମୂଳ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; କିଛି ସୁନା ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ, କିଛି ଅଗ୍ନିର ଲାହାଣି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ଅଶୋକ ଗଛମାନେ ହଜାରେ ହଜାର ଥିଲେ, କାଜଳ ପରି ଶ୍ୟାମ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ନନ୍ଦନ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସେଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ, ଅକଳ୍ପନୀୟ, ଦିବ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟି, ମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ଭଳି ଫୁଲର ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଶତଶଃ ଫୁଲର ମଣିମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ପଞ୍ଚମ ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଗଛ, ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ଉଦ୍ୟାନ ମୃଗପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧରେ ମନୋହର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ହନୁମାନ୍ ଦୂରରେ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ମନ୍ଦିର ଦେଖିଲେ, ଯାହା ହଜାର ଖମ୍ବରେ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଶ୍ୱେତ କୈଳାଶ ପର୍ବତ ପରି । କୋରଲ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ସିଢ଼ି, ଶୁଦ୍ଧ ସୁନାର ମଞ୍ଚ, ଚକ୍ଷୁକୁ ମୁନ୍ଧାଇଦେଉଥିବା ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ । ନିର୍ମଳ ଓ ଉଚ୍ଚ, ମାନେ ଆକାଶକୁ ଛୁଉଥିବା । ତାହା ପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ମହିଳା ମଲିନ ଚୀର ତାରିଛନ୍ତି, ଚାରିପଟେ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଘେରିଛନ୍ତି । ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ, ଦୁଃଖିତ, ବାରମ୍ବାର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡୁଛନ୍ତି; ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଶୋଭା ମ୍ଲାନ, ଚାୟାରେ ଢାକା, ଧୂମାବୃତ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି; ଏକ ମାତ୍ର ମଲିନ ହଳଦିଆ ଶୁକ୍ଳବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଅଳଙ୍କାର ନାହିଁ, ମଲିନ ଦେହ, ମାନେ ଫୁଲ ହରାଇଥିବା ପଦ୍ମ ଲତା ପରି । ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଛନ୍ତି, କ୍ଷୀଣ, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ; ରୋହିଣୀ ଗ୍ରହ ମାଙ୍ଗଳିକ ଦ୍ୱାରା ତାପିତ ପରି । ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଖିତ, ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ; ସେ ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ଏକା, ସଦା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ । ଏହିପରି ହନୁମାନ୍ ଅଶୋକବାଟିକାର ଅଦ୍ଭୁତ ତଥା ଦୁଃଖଦାୟିନୀ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ।