ଓ ରାମ, ସାଗର ରାଜାଙ୍କ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅ ମହାନ ଦିଗପାଳ ହାତୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭୂମିକୁ ଭେଦ କରି ତଳଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରଥମେ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଭେଦ କରି, ପୁନି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଭେଦ କଲେ; ସେଠି ମଧ୍ୟ, ଏକ ବିଶାଳ ହାତୀ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ମହାପଦ୍ମ ନାମକ ଏକ ଅତି ବିଶାଳ ଆତ୍ମା, ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଭୂମିକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ରଖିଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ସାଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଭେଦ କଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ସେମାନେ ସୌମନସ ନାମକ ଦିଗପାଳ ହାତୀ, ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତିହୀନ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଗକୁ ଖନନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ରଘୁକୁଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ସେମାନେ ଧବଳ ଭଦ୍ର ନାମକ ଦିଗପାଳ ହାତୀ, ଶୁଭ୍ର ଆକୃତିରେ ଭୂମିକୁ ଧରି ରଖିଥିବା, ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ପରିକ୍ରମା କରି, ଭୂମିକୁ ଭେଦ କଲେ। ପୁନି, ପ୍ରଶିଦ୍ଧ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ସାଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଭୂମିକୁ ଖନନ କଲେ। ସେଠି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା, ବଳଶାଳୀ, ଦ୍ରୁତ ଗତିର, ଦେଖିଲେ କପିଳ, ଶାଶ୍ୱତ ବାସୁଦେବ। ଏବଂ ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ନିକଟରେ, ସେମାନେ ଅଶ୍ୱକୁ ଘୁମିଁଉଥିବା ଦେଖି, ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ରୋଷରେ ଆଖି ଲାଲ କରି, କୁହା, ହଳ, ଗଛ, ପାଥର ଧରି, ଦୃତଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଚିତ୍କାର କରି, ‘ଥମ, ଥମ! ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱ ଚୋରି କରିଛ!’ ବୋଲି ଚିଁତା କଲେ। ‘ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ! ଆମେ ସାଗରର ପୁଅ, ଏଉଁ ଆସିଛୁ!’ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କପିଳ ମହାତ୍ମା, ରଘୁବଂଶୀ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗଜ୍ଜନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅପାର, ମହାତ୍ମା ଶକ୍ତିରେ, ସାଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। ଏଉଁ, ଶ୍ରୀମତ୍ ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲ କାଣ୍ଡର ଏକାଳିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନ ଫେରିଥିବାରୁ, ସାଗର ରାଜା ତାଙ୍କ ପୋତା ଅଂଶୁମତ୍କୁ, ଯିଁଁ ନିଜ ତେଜରେ ଚମକୁଥିଲେ, କୁହିଲେ— ‘ତୁମେ ସାହସୀ, ଜ୍ଞାନରେ ନିପୁଣ, ଆଗ୍ରଜମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ବୀ। ଯେଉଁ ପଥରେ ଅଶ୍ୱ ନେଇଯାଉଥିଲା, ତୁମେ ତାହା ଖୋଜ। ଭୂମିରେ ବଳଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରହନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ତୁମେ ତୁମର କଟାରି ଓ ଧନୁ ନିଁଁ। ଯେଉଁ ମାନ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର; ଯେଉଁ ବିଘ୍ନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବି ନିବୃତ କର; ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି ଫେର।’ ମହାତ୍ମା ସାଗରଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତେଜସ୍ବୀ ଅଂଶୁମତ୍ ଶୀଘ୍ର ଧନୁ ଓ କଟାରି ନେଇ, ହଲକା ପଦେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୋଦିଥିବା ତଳପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଂଶୁମତ୍ ଦିଗପାଳ ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଜାଣି, ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱ ଚୋରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦିଗପାଳ ହାତୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାମନା, ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ଅସମଞ୍ଜର ପୁଅ, ତୁମର କାମ ସଫଳ; ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଫେରିବ।’ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅଂଶୁମତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗପାଳ ହାତୀମାନେକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ। ସମସ୍ତ ଦିଗପାଳ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶବ୍ଦଶାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, କହିଲେ: ‘ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଫେରିବ।’ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୀଘ୍ର ଚାଲି, ଅଂଶୁମତ୍ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଭସ୍ମ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠି, ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଅସମଞ୍ଜର ପୁଅ ବଡ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, ପୂର୍ବଜମାନେର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଭାବେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ସେଠି, ଏକା ଦୂରରେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରି, ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱ ଘୁମିଁଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଜଳତର୍ପଣ କରିବା ଇଚ୍ଛା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଂଶୁମତ୍ ଜଳ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଚାରିପାଖ କୁ ନଜରେ ଦେଖି, ବେଗବାନ ବାୟୁ ପରି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେର ମାମା, ଖଗରାଜ ସୁପର୍ଣ୍ଣକୁ ଦେଖିଲେ। ବଳଶାଳୀ ବେନତେୟ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ସାରରେ ସ୍ୱୀକୃତ। ଏହି ବଳଶାଳୀମାନେ ଅପାର କପିଳ ଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ହୋଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ସାଧାରଣ ଜଳ ଦେଇ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହିମବତ୍କୁଳର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା, ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ତର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବିଶ୍ୱର ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତ୍ରୀ ଗଙ୍ଗା, ଏହି ଭସ୍ମକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିବେ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭସ୍ମ ଜନନୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଭିଜିବ, ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପାଇବେ। ଯାଅ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ପୂର୍ବଜ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କର, ବୀର।’ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଂଶୁମତ୍ ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ମହାତ୍ମା ତାହା ଫେରିଗଲେ। ଅନ୍ତେ, ଅଂଶୁମତ୍ ସଂସ୍କୃତ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଓ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଅଂଶୁମତ୍ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସାଗର ରାଜା ନିୟମ ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ।