ଏକ ସମୟର କଥା, ବଡ଼ ଅଜଗର ଆଖି ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଥିବା ଏକ ମହାଗଜ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀକୁ, ସେଥିରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ, ବୋହି ଚାଲିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେହି ମହାଗଜ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରି, ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇଥିଲେ, ସେଠି ଦିଗମାନ୍ୟ ଯୁଗ୍ମ ସ୍ଥାନରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଥିଲା। ଏହି ମହାଗଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ହେ ରାମ। ତାପରେ, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଭେଦି, ପୁନି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଭେଦିଥିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏକ ମହାଗଜଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ମହାପଦ୍ମ ନାମକ ଏକ ଅତି ବଡ଼ ଆତ୍ମା, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଦେହୀ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପୃଥିବୀକୁ ବୋହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ। ସେଠାରୁ ପରେ, ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଭେଦିଥିଲେ। ସେଠି, ସେମାନେ ସୌମନସ ନାମକ ଏକ ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼ ଦିଗଗଜକୁ ଦେଖିଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ସ୍ଥିତି ଜାଣି, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ପୁନି ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଗକୁ ଖୋଦିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ସେମାନେ ଧଳା ଧଳା ଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ଶୁଭ ଆକୃତି ଥିବା ଦିଗଗଜକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ବୋହିଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ପୃଥିବୀ ଉପରି ଖୋଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଇଶାନ କୋଣକୁ ଯାଇ, ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ରୋଷରେ ପୃଥିବୀ ଖୋଦିଲେ। ସେଠି, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା, ପ୍ରବଳ, ଏବଂ ତୀବ୍ର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା କପିଳଙ୍କୁ, ଚିରଅବିନାଶୀ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠି, ତାଙ୍କ ସମୀପରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱକୁ ଘୁରିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗକାରୀ ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତ ହୋଇ, ହାତରେ ତାଲ, ଲଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରି, ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କ୍ରୋଧରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି, 'ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ! ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱ ଚୋରି କରିଛ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। 'ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ! ଆମେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅ, ଏଉଁ ଆସିଛୁ' ବୋଲି କହିଲେ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କପିଳ ମହାକ୍ରୋଧରେ ଏକ ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି କଲେ। ତାଙ୍କର ଅପାର, ମହାତ୍ମା କ୍ଷମତା ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ରାମ, ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲେ। ଏହିପରେ, ମହାନ୍ତି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସଗର ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଫେରିନଥିବାରୁ, ତାଙ୍କ ନାତିଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କହିଲେ— 'ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ପୂର୍ବଜମାନେ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ସାହସୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ଯେଉଁ ପଥରେ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିଏଯିଏ, ସେହି ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କର।' 'ପୃଥିବୀ ତଳେ ବହୁତ ପ୍ରବଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମେ ତୁମର ତଳୱାର ଓ ଧନୁଷ ନିଅ।' 'ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର; ଯେଉଁମାନେ ବାଧା ଦେଇଥିବେ, ତାଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ ଏବଂ ମୋର ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି ଫେର।' ସେହି ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାତି ତୁରନ୍ତ ଧନୁଷ ଓ ତଳୱାର ଧରି, ହ୍ରସ୍ୱ ପଦକ୍ରମେ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୋଦିଥିବା ତଳପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ। ସେଠି ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ସ୍ଥିତି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱ ଚୋରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ଦିଗଗଜ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଆସମଞ୍ଜ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେବ; ଶୀଘ୍ର ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଫେରିବେ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗର ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ଉଚିତ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗପାଳ, ଶବ୍ଦରେ ନିପୁଣ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହିତ ଫେରିବ।' ଏହିପରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ପଦେ ସେଉଁଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ସଗରପୁତ୍ର ଭସ୍ମର ଢେଳା ହୋଇଥିଲେ। ସେଠି, ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋକ ଓ ବେଦନାରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭାସିଗଲେ। ସେଠାରେ, ସେ ଅଶ୍ୱକୁ ଘୁରିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖ ଓ ଆନ୍ତରିକ ବେଦନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ତର୍ପଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଚାରିପାଖ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ମାମା, ବାୟୁ ସମ ଶୀଘ୍ର, ପକ୍ଷୀରାଜ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ବଳଶାଳୀ ବିନତେୟ କହିଲେ, 'ମାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଗ୍ରହଣ କରେ।' 'ଏହି ପ୍ରବଳମାନେ ଅପାର କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଜଳ ଦେଇ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' 'ହିମବତ୍ତଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାରେ ତୁମେ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ମହାବାହୁ।' 'ବିଶ୍ୱ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ ଗଙ୍ଗା ଏହି ଭସ୍ମ ଉପରେ ବହିଲେ, ଏହି ଭସ୍ମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଭିଜିଲେ, ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ।' 'ଏବେ ତୁମେ ଯାଅ, ଅଶ୍ୱକୁ ଆଣ, ଏବଂ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର।' ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ସେ ତୁରନ୍ତ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ, ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ଫେରିଗଲେ।