ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାରେ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଚିନ୍ତା ଆସିଗଲା। ସେ ଭାବିଲେ—ଜନକଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କମଳ ଡାଳି ନୟନ ଓ ସୁନ୍ଦର କଟିବନ୍ଧନ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା କେମିତି ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିପାରିବେ? ଯଦି ସୀତା ହରାଇଗଲେ, ବିନଶ୍ଟ ହେଲେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଏହି ଖବର ରାମଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଲେ ଅପରାଧ ହେବ, ନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ ହେବ; ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ହନୁମାନ୍ ପୁନି ଭଲଭାବେ ଭାବିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ ହେବ? ସେ ଭାବିଲେ, ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାବେଳେ ବାନର ରାଜାଙ୍କ ସହରକୁ ଫେରିଯିବି, ତେବେ ମୋର କୌଣସି କାମ ସଫଳ ହେବ ନାହିଁ। ମୋର ସାଗର ପାର୍ ହେବା, ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା—ଏ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଇଯିବ। ମୁଁ ଯଦି କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଯିବି, ସୁଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ବାନର, ଦଶରଥ ପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ—ସେମାନେ କ’ଣ କହିବେ? ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଦେଇ, “ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ,” ବୋଲିଏ, ତେବେ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କଠୋର, ଦୁଃଖଦାୟକ, ମନକୁ ବିଧିରେ ବିଦାରିଦେଇଥିବା ଖବର ସୁନିଲେ ରାମ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଅବଶେଷ ହେବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେବେ। ଦୁଇ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଭରତ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଭରତଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅବଶେଷ ରହିବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀ—ଏ ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେବେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ବାନର ରାଜା, ରାମଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସେମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଓ ଶୋକାକୁଳ ରୁମା, ତ୍ୟାଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହୋଇ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ତଥା, ବାଲୀଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ତାରା ମଧ୍ୟ ଅବଶେଷ ହେବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ହାନି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଅଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ସେ ଭାବିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବାନରମାନେ ମୁଣ୍ଡକୁ ହାତ ଓ ମୁଠିରେ ପିଟିବେ। ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୟା, ଉପହାର ଓ ସମ୍ମାନରେ ପାଳିତ ହୋଇଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ବାନର ନାୟକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ଅଥବା ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖରେ, ସେମାନେ ସନ୍ତାନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ପାହାଡ଼ରୁ, ସମତଳ ଭୂମିରୁ, କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରୁ ଝାପି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। କେହି ବିଷ, କେହି ଫାସି, କେହି ଅଗ୍ନି, କେହି ଉପବାସ, କେହି ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଶେଷ କରିବେ। ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ—ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାଶ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ବିନାଶ ହେବ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏଠାରୁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ; ମୈଥିଲୀ ବିନା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୋର ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ଫେରିନଥିଲେ, ଦୁଇ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧା ଭାଇ ଓ ଦ୍ରୁତ ବାନରମାନେ ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିବେ। ମୁଁ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, କେବେ ହାତରେ, କେବେ ମୁଁହରେ ନେଇ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହୋଇ ରହିବି, କାରଣ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ। ସାଗର କୂଳର ମୂଳ-ଫଳ-ଜଳ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମିରେ ମୁଁ ଏକ ଚିତା ତିଆରି କରି, ଅରଣି କାଠର ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ବେଳେ କାଉଁଠି ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ମୋ ଶରୀର ଭକ୍ଷଣ କରିବେ। ଏପରି ନିଷ୍କ୍ରମଣ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଇଛି; ତେଣୁ ମୋର ମନେ ଏହି ନିଷ୍ଠା ହେଇଯାଇଛି—ଯଦି ମୁଁ ଜନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ତେବେ ଜଳେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଉତ୍ତମ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ସୀତା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଖୋଜିଉଛି, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ମୋତେ ମିଳିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ନିୟମିତ ଜୀବନ ଜିଅିବି; ତାଙ୍କର ଶ୍ୟାମ ନୟନ ଦେଖିବା ବିନା ମୁଁ ଫେରିବି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଫେରିଯିବି, ତେବେ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବାନର ଜୀବନ ରହିବେ ନାହିଁ। ବିନାଶରେ ଅନେକ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ରହିଲେ ଶୁଭ ଲାଭ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ମିଳନ ନିଶ୍ଚିତ। ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ମନରେ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରବଳ ବାନର ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କ ଶୋକର ଶେଷ ନ ପାଇଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ମନୋବଳ ପୁନର୍ବାର ଆସିଲା; ସେ ଭାବିଲେ—ମୁଁ ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବି, ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠିଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବି। କିମ୍ବା, ରାବଣଙ୍କୁ ଧରି ଏହି ସାଗର ଉପରେ ଲାଘି ରାମଙ୍କୁ ଆଣିଦେବି, ଯେପରି ଏକ ପଶୁକୁ ପଶୁନାଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯାଯିଥାଏ। ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା, ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଥିବା ହନୁମାନ୍ ମନେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅନେକ ଭାବନା କରୁଥିଲେ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଲଙ୍କା ସହରକୁ ପୁନଃପୁନ ଖୋଜିବି। ଯଦି ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ରାମଙ୍କୁ ଫେରିଯିବି, ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଅଗ୍ନିବର୍ଷା କରିବେ। ଏଠିଠାରେ ମୁଁ ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ରହିବି; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ମଣିଷ ଓ ବାନର ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ। ଏବଂ ଏଠି ଥିବା ଏହି ମହାଶୋକବନ, ଯେଉଁଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଖୋଜିନାହିଁ, ଏଠିକୁ ମୁଁ ଅବଶ୍ୟ ଯିବି।