ହନୁମାନ୍ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ: "ସମ୍ଭବତଃ, ସୀତା ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ କେଉଁଠି ଅଟକାଇ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେ ବଢ଼ ବିଷାଦରେ ଏକ ପିଞ୍ଜରା ଭିତରେ ଅଟକା ଥିବା ଛୋଟ ମନିଆ ପକ୍ଷୀ ପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି। ଜନକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ସୁକୁମାର କଟିବଳୟ ଥିବା ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତା—ତାଙ୍କ ଅନ୍ତସ୍ଥଳ ମହାପଦ୍ମ ଦଳ ସଦୃଶ ନୟନ—କିପରି ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିପାରିବେ?" "ସୀତା ହରାଇଯାଇଥିବେ, ବିନଶିଯାଇଥିବେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବେ—ଏହି ଖବର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଯଦି ଏହି ଖବର ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହା ଦୋଷ; ଯଦି ଦେଉନାହିଁ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ। ଏହାର ସଠିକ୍ କିଛି ଉପାୟ କ’ଣ? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଛି।" ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହନୁମାନ୍ ପୁନି ଭାବିଲେ—ଏହି ସମୟରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍? ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରୁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଯିବି, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିଲି, ତେବେ ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ପୂରଣ ହେବ? ମୋର ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ, ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା—ସବୁ ନିରର୍ଥକ ହେବ। ମୁଁ ଯଦି ଫେରିଯିବି, ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମଣ୍ଡଳୀ, ଏବଂ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ’ଣ କହିବେ? ଯଦି ମୁଁ ଯାଇ ରାମଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଦେଉଛି—"ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନି"—ତେବେ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କଠୋର, ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯେଉଁଥିରେ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପୀଡିତ ହୁଏ, ରାମ ଅବଶ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗମନ କରିବେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ଭକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଦୁଇ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଭରତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଟିକିପାରିବେ ନାହିଁ। ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସତ୍ୟବାନ୍, କୃତଜ୍ଞ ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପତିଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାନନ୍ଦିତ ରୁମା ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ୍ ହୋଇ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ଭାଲିଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ତାରା ମଧ୍ୟ ଏଇ ଶୋକରେ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗମନ କରିବେ। ଅଭିଭାବକ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଅଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ହାତ ଓ ମୁଷ୍ଟି ମାଡ଼ି ଦୁଃଖ କରିବେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କୃପା, ଦାନ, ସମ୍ମାନରେ ପୋଷିତ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ବାନର ନାୟକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ଏବଂ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖରେ, ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ସମତଳ ଭୂମି, କିମ୍ବା କଠିନ ସ୍ଥାନରୁ ନିଜେ ଝାପ ଦେଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବେ। କେହି ବିଷ ଖାଇବେ, କେହି ଗଳା ଦେଇବେ, କେହି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, କେହି ଉପବାସ କିମ୍ବା ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଶେଷ କରିବେ। ମୋ ଯାତ୍ରା ପରେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନାଶ ଓ ବନବାସୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୱଂସ ହେବ। ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ଫେରିବି ନାହିଁ, କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯିବିନା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ—ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଫେରିନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶୂରବୀର ଏବଂ ସବୁ ବାନର ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରିବେ। ମୁଁ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ହାତ କିମ୍ବା ମୁଁହରେ ଖାଇ, ଏଠି ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି—କାରଣ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ। ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ମୂଳ-ଫଳ-ଜଳ ଭରପୁର ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳାଇ, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, କାଉଁଡିଆ କିମ୍ବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ମୋ ଦେହକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବେ। ଏହିପରି ଜନ୍ମାନ୍ତର ପରିଚୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଛି; ଏହିପରି ମନସ୍ଥିତି ନେଇ, ମୁଁ ଜନକୀକୁ ଦେଖିନାହିଁ ବୋଲି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ସୁନ୍ଦର ମୂଳ ମଧ୍ୟରେ, ଯଶସ୍ବିନୀ, କୀର୍ତ୍ତିମୟୀ ସୀତା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଖୋଜୁଛି, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ମୋଠାରୁ ହାରାଇଯିବେ। ମୁଁ ଏକ ତପସ୍ବୀ ହେବି, ନିୟମିତ ତପସ୍ୟା କରିବି, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇବି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଫେରିବି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ମୁଁ ଫେରିଯାଏ, ତେବେ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବାନର ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗମନ କରିବେ। ନିଧନ ଅନେକ ଦୋଷ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ଶୁଭ ଫଳ ଦିଏ; ଏହିଠାରୁ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ସମ୍ମିଳନ ନିଶ୍ଚିତ। ଏପରି ନାନା ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଭାବି, ମହାବଳୀ ବାନର ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କ ଶୋକର ସେମାନ୍ତ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ। ପୁନଃ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ଦଶମୁଖ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବି, ସୀତା ହରାଇଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ମିଳିବେ। କିମ୍ବା, ତାଙ୍କୁ ଧରି ମୁଁ ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯିବି, ଯେପରି ମୃଗକୁ ପଶୁନାୟକ ପାଖକୁ ନେଉଛନ୍ତି।" ଏପରି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ହନୁମାନ୍ ମନେ ଶୋକ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। "ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଏହି ଲଙ୍କା ନଗରୀ ଖୋଜିବି। ଯଦି ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ସୀତା ବିନା ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଯାଏ, ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଉପରେ କ୍ରୋଧ ହେବେ।" "ଏଠି, ମୁଁ ନିୟମିତ ଭୋଜନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହ ବସିବି; ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ବାନର ନଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ହନୁମାନ୍ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର କଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।