ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କା ନଗର ଓ ତାହାର ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନେକ ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ, ନଦୀ, ଝରଣା, ଝିଲିମିଲି ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଯଥା ଯଥା ଅଛି, ସେ ସବୁଠି ସିତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ପ୍ରୟାସ କଲେ। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ସନ୍ଧାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜାନକୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା ନାହିଁ। ସମ୍ପାତି, ଗୃଧ୍ର ରାଜା, କହିଥିଲେ ଯେ ସିତା ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ—ଏହି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି? ହନୁମାନ୍ର ମନେ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶଙ୍କା ବଢ଼ିଗଲା—ସିତା, ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ, ଅସହାୟ ଭାବରେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧରି ନିଆଯିବା ସମୟରେ କି ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଗଲା? ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ବାଣର ଭୟରେ ଦୂତୀୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି? କିମ୍ବା ଦେବଗଣ ଯେଉଁ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେଇ ପଥରେ ନିଅଯିବା ସମୟରେ, ସମୁଦ୍ର ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସିତା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି? ରାବଣଙ୍କ ଭୟାନକ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦମି ସିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ କି? ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନିଅଯିବା ବେଳେ ଅନେକ ପ୍ରୟାସ କରି ତଳକୁ ଝରିପଡ଼ି ସମୁଦ୍ରେ ଲୁଚିଗଲେ କି? ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ନିଜ ନୀତିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲେ କି? କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସପତିଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଚକ୍ଷୁର ଭାର୍ୟାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ସିତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲେ କି? ହନୁମାନ୍ ଆଶଙ୍କା କରିଲେ—"ବିବିଧ ଭାବରେ 'ହେ ରାମ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହେ ଅୟୋଧ୍ୟା!' ବୋଲି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ସିତା ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବେ କି?" କିମ୍ବା ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦି ହୋଇ, ଏକ ଖଞ୍ଜନପକ୍ଷୀ ପରି ଖଞ୍ଜିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିମ୍ନ ଭାବରେ, ବେଶ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି କି? ଜନକବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ସମ ନୟନ ଥିବା, ଏଉଁ ସୁନ୍ଦରୀ ରାମପତ୍ନୀ କିପରି ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିପାରିବେ? "ସିତା ହାରାଇଯାଇଥିଲେ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, କି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ଖବର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ," ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। "ଏହା କହିଲେ ଦୋଷ, ନ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ। ଏହି ସମୟରେ କଣ କରିବି? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ହନୁମାନ୍ ପୁନି ଭଲଭାବେ ବିଚାର କଲେ—"ଏଠାରୁ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବାନର ରାଜାଙ୍କ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ, ମୋ କୌଣସି କାମ ସାର୍ଥକ ହେବନାହିଁ। ମୋର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା, ଲଙ୍କାରେ ଆସିବା, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିବା—ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ।" "ମୁଁ କି ଉତ୍ତର ଦେବି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, ବାନରମଣ୍ଡଳୀକୁ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ, ଯଦି ମୁଁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଯିବି? ମୁଁ ଯଦି କହିଦେଉଛି—'ମୁଁ ସିତାକୁ ଦେଖିନି,' ତେବେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କଠୋର, ଦୁଃଖଦାୟକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖିତ ହେବ, ଓ ସେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖଦର୍ଶନ କରି, ଭକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଦୁଇ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଭରତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଦେଖି, କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ—ଏହି ନେଇ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ, କୃତଞ୍ଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ବାନରରାଜ, ରାମଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ରୁମା, ସ୍ୱାମୀର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ତିନି ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ତାରା, ବାଲିଙ୍କ ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ପିତାମାତାଙ୍କ ହାନି ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଅଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।" "ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶୋକରେ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ହାତ ଓ ମୁଠିରେ ମାଡ଼ିବେ। ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟା, ଦାନ, ସମ୍ମାନରେ ପାଳିତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଏକା ହୋଇ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବେ, ତେଉଁଠି ବନ, ପାହାଡ଼, ଶିବିରରେ ଖେଳ କରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖରେ, ପୁଅ, ଭାର୍ୟା, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ମାଟି ଓ କଠିନ ସ୍ଥାନରୁ ଝାପ୍ ଦେଇ ମରିଯିବେ। କେହି ବିଷ, ଗଳାରେ ଦୂର୍ବଳତା, ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ, ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ବାଛିବେ।" "ମୋ ପଛରେ ଭୟାନକ କାନ୍ଦନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ନାଶ, ବନବାସୀମାନେ ଧ୍ୱଂସ ହେବେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏଠାରୁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିବିନାହିଁ; ମୈଥିଲୀ ବିନା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୋର ମନ ଚାହେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଫେରିଯିବିନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଇ ଧର୍ମାତ୍ମା ବଳଶାଳୀ ଭାଇ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ ବାନରମାନେ ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିବେ। ମୁଁ ଯଦି ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ହସ୍ତରେ କିମ୍ବା ମୁଖରେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ଏଉଁ ବନବାସୀ ହୋଇ ରହିଯିବି। ସମୁଦ୍ରପାର ଏକ ଦେଶରେ, ଯେଉଁଠି ମୂଳ, ଫଳ, ଜଳ ପ୍ରଚୁର, ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ତିଆରି କରି ଅରଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା କରିଅଛି, କାଉଁ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ମୋ ଦେହକୁ ଭୋଜନ କରିବେ।" "ଏପରି ବିଧିକୁ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋର ମନ ନିଶ୍ଚିତ—ମୁଁ ଯଦି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବି। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଳ, ମହିମା ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ମଣ୍ଡିତ ସିତା, ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଖୋଜୁଛି, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ମୋରୁ ଦୂରେ ରହିଯିବେ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ହନୁମାନ୍ର ମନ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଦୂତି ଭାବରେ ଆଗକୁ କିପରି ପଦକ୍ଷେପ ନିବେ ତାହା ଭାବିବାରେ ଲଗିଲେ।