ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କା ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗରକୁ ବିଶ୍ରୁତ ଭାବେ ତଲାଶ କଲେ—ସେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଚାରୁ ଅଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ହନୁମାନ୍ ଏହି ଅନ୍ବେଷଣରେ ସରୋବର, ପୋଖରୀ, ଝରଣା, ନଦୀ, ଅଳ୍ପ ଝରିକା, ଜଳାବନ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ, ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ତଲାଶ କରିଛନ୍ତି। ମୃଦୁଳ ଧରାର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ବେଷଣ କରି, ତଥାପି ସେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସମ୍ପାତି, ଗୃଧ୍ର ରାଜା, କହିଥିଲେ ଯେ ସୀତା ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ନିବାସରେ ଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନାହାନ୍ତି—ଏହି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି? ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଲା—କି ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଅସହାୟ ଭାବେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିବଳେ ଧରି ନେଇଯିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଶ୍ୱାସ ନେଇଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମଧ୍ୟପଥରେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ? କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧମାର୍ଗରେ ନେଇଯିବା ସମୟରେ, ମହାସାଗରକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଧୂଳିଗଲା ଓ ସେ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ? ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧରି ରଖିଥିବାରୁ, ସେ ଚକ୍ଷୁରେ ବିଶାଳ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହିଳା ସ୍ୱଯଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥିଲେ କି? ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ଦୂର୍ବଳ ଭାବେ ଅନ୍ତିମ ଚେଷ୍ଟା କରି, ସାଗରରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି? କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସ୍ୱଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ ଏକା, ସେଉଁଠି ଭକ୍ଷିତ କରିଦେଲେ? ରାକ୍ଷସର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତର, ନିର୍ଦୋଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିଦେଇଥିଲେ କି? ସମ୍ଭବତଃ, 'ହେ ରାମ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହେ ଅୟୋଧ୍ୟା!' ବୋଲି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଇ, ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ କି? କିମ୍ବା ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ କୌଣସି ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦି ହୋଇ, ଏକ ଖଞ୍ଜନ ପଞ୍ଜର ଭିତରେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ, ସେପରି ବିପୁଳ ଶୋକ କରୁଛନ୍ତି କି? ଜନକବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ରାମଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ, କମଳ ନୟନୀ, ସୀତା କିପରି ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିପାରିବେ? ଏହି ସବୁ ଚିନ୍ତାରେ ହନୁମାନ୍ ମନେ କହିଲେ—ସୀତା ହାରାଇଯିବା, ନଷ୍ଟ ହେବା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ରାମଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଲେ ଦୋଷ, ନାଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ—କଣ କରିବି? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହନୁମାନ୍ ପୁଣି ଭାବିଲେ—ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍? ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରୁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରି ଯିବି, ତେଣୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ମୋର କ’ଣ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ? ମୋ ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ, ଲଙ୍କାରେ ପ୍ରବେଶ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିବା—ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ। ମୁଁ ଫେରିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ବନର, ଓ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇଜଣ—ଏମାନେ କ’ଣ କହିବେ? ଯଦି ମୁଁ ଯାଇ ରାମଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିବି—'ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ'—ତେବେ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କଠିନ, ଦୁଃଖଦ, ହୃଦୟକୁ ବିଦାରକ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଅବଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଦୟାଳୁ ଓ ଧୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ଦୁଇ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଭରତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଋଣୀ, ସତ୍ୟବାନ୍, ବନରାଜ, ରାମଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେବେ। ରୁମା, ପତିବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ, ଦୁଃଖିତ, ଶୋକାକୁଳ, ଏବଂ ତ୍ୟାଗୀ ହୋଇ, ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେବେ। ତାରା, ରାଣୀ, ବାଲିଙ୍କ ବିୟୋଗ ଓ ଶୋକରେ ଅତିଶୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ମଧ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ପିତାମାତାଙ୍କ ନଷ୍ଟ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଅଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶୋକରେ ବନରମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଓ ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ, ଆତ୍ମଘାତ କରିବେ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୟା, ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନରେ ପାଳିତ ବନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ଦେବେ। ବନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଆରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ଅତିରେ ଖେଳର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିବେ ନାହିଁ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୁଃଖରେ, ପିଲା, ସ୍ତ୍ରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, କେହି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରୁ, କେହି ସମତଳ ଭୂମିରୁ, କେହି ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରୁ ଆତ୍ମଘାତ କରିବେ। ବନରମାନେ ବିଷ, ଫାନ୍ସି, ଅଗ୍ନି, ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମ ନାଶ କରିବେ। ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ମୋ ଚାଲିଯିବା ସହିତ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆନ୍ଦୋଳନ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ନାଶ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଧ୍ୱଂସ ହେବେ। ଏଥିପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରୁ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ମୁଁ ମୈଥିଳୀ ବିନା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରୁ ଫେରିବି ନାହିଁ, ସେହି ଦୁଇ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, ଶୂରବୀର ଓ ବନରମାନେ ଆଶା କରି ଅପେକ୍ଷା କରିବେ। ଏବେ ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲେ, ହାତରେ କିମ୍ବା ମୁଁହରେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ହୋଇ ରହିଯିବି। ସାଗର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଭୂମିରେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ତିଆରି କରି, ଅରଣି କାଠ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଜାଳି, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନରେ ବସି, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, କାଉଁ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋ ଦେହକୁ ଭକ୍ଷିତ କରିବେ। ଏପରି ବିଦାୟ ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋର ମନ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି—ଯଦି ମୁଁ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିନପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଜଳେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।