ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅସୁର ରାଜଧାନୀ ଲଙ୍କାରେ ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଏକାକି ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାଁଠାରେ ହେଉଛନ୍ତି ହୀନ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି; ତଥାପି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତା ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, ମଧୁର କଟିଅଂଶ ଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳାତ୍କାରରେ ଧରାଯାଇଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଝିଅ ସୀତା ନାହିଁ। ଏପରି ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବନରାଜମାନେ ଯେତେ ପ୍ରୟାସ କଲେ, ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କଲେ, ତଥାପି ଏହା ଅଫଳ ହେବା ଭାବି, ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ୍ ଆଉ ଏକଥର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ମହଳରୁ ତଳକୁ ଅସି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବଳମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ପାଠିତ ହେଉଛି। ତାପରେ, ବନରାଜ ନାୟକ ହନୁମାନ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ିବା ପରି ରାବଣଙ୍କ ମହଳରୁ କୋଟପାଖ ଯାଇଲେ। ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ନିବାସ ତଲାଶ କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲଙ୍କାର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତଲାଶ କରିଛି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଶରୀରରେ ଭୂଷିତା ସୀତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିପାରୁନି। ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ନଦୀ, ଜଳାଶୟ, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼ ସମସ୍ତ ତଳାଶ କଲି, ତଥାପି ଜାନକୀ ନାହିଁ। ସମ୍ପାତି ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ ସୀତା ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନି—ଏହି ଅଜଣା କାହିଁକି? ହଏତ ଅସହାୟ ଓ ବଳାତ୍କୃତ ହୋଇ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି କି? ବା, ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନେବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ତୀର ଭୟରେ ସୀତା ମଝିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି? ବା, ସିଧା ସିଧା ଦେବମାର୍ଗରେ ନେଉଥିବା ବେଳେ, ସମୁଦ୍ର ଦେଖି ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ କି? ବା, ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବନ୍ଧି, ସୀତା ଆତ୍ମନାଶ କଲେ କି? ହଏତ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନେଉଥିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲେ କି? ବା, ଏହି ନିଚ ରାବଣ ରକ୍ଷାହୀନ, ପତିବ୍ରତା, ତପସ୍ଵିନୀ ସୀତାକୁ ଖାଇ ଦେଲେ କି? ବା, ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ, ନିର୍ଦୋଷୀ ସୀତାକୁ ଭକ୍ଷିଲେ କି? ବା, ‘ହେ ରାମ! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହେ ଅୟୋଧ୍ୟା!’ ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରି, ମିଥିଲାନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ କି? ବା, ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ, ଏକ ଖଞ୍ଜନ ପଞ୍ଜର ଭିତରେ ଯେପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି କି? ଜନକବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିବା, ଶିଥିଳ କଟିଅଂଶ ଥିବା ରାମପତ୍ନୀ, କମଳନୟନୀ ସୀତା କିପରି ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇପାରିବେ? ହରାଇଯିବା, ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା, କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ବାବଦରେ କିପରି ଖବର ଦେବି? ଏହା କରିଲେ ଦୋଷ, ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ; ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ହନୁମାନ୍ ପୁନି ଭାବିଲେ—ଏବେ ମୋର କଣ କରିବା ଉଚିତ? ମୁଁ ଯଦି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ ବୋଲି ବନରାଜାଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଫେରିଯିବି, ତେବେ ମୋର କୌଣସି କାମ ସାରିବ? ମୋ ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ, ଲଙ୍କା ପ୍ରବେଶ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିବା—ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ। ମୁଁ ଫେରି ଯଦି କହିବି ‘ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ’, ସୁଗ୍ରୀବ, ବନରାଜମାନେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇଭାଇ କି କହିବେ? ମୁଁ ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଏପରି କଠୋର କଥା କହିବି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆତ୍ମନାଶ କରିବେ। ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟକ, କଠୋର, ହୃଦୟ ଭେଦିବା କଥା ଶୁଣି, ରାମ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଧୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଆତ୍ମନାଶ କରିବେ। ଦୁଇ ଭାଇ ନଷ୍ଟ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ଭରତ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ; ଭରତଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, କୈକେୟୀ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଆତ୍ମନାଶ କରିବେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଋଣୀ, ସତ୍ୟବାନ୍ ବନରାଜ, ରାମଙ୍କ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଆତ୍ମନାଶ କରିବେ। ରୁମା, ପତିଙ୍କ ଶୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖିତ, ଏକାକି, ଦୁଃଖିତ ଓ ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇ, ତପସ୍ଵିନୀ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ। ତାରା, ବାଲିଙ୍କ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ପିତାମାତା ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅଙ୍ଗଦ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନାଶ କରିବେ। ତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କ ଶୋକରେ ବନରାଜମାନେ ମୁଣ୍ଡ ତାଳି ଓ ଘୁଞ୍ଚି ଆଘାତ କରିବେ। ମହାନ ବନରାଜଙ୍କ ଦୟା, ଦାନ, ଆଦରରେ ଅନୁଗୃହୀତ ଏହି ବନରାଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମନାଶ କରିବେ। ବନରାଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଆଉ ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ଆଶ୍ରମରେ ଖେଳର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ହନୁମାନ୍ ଏକ ଗଭୀର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଅନିଶ୍ଚୟରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଲେ।