ହନୁମାନ୍ ମନେ କଲେ, “ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଏହି ପ୍ରୟାସ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ। ଯେଉଁଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜାଯାଇନାହିଁ, ସେଠି ମୁଁ ପୁଣିଥରେ ସନ୍ଧାନ କରିବି।” ସେ ଆଉ ଏକଥର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ—ଯେଉଁଠି ପ୍ରୟାସ ରହିଛି, ସେଠି ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ, ପ୍ରୟାସ ତାକୁ ଫଳଦାୟକ କରେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ମହାନ୍ ମହଲ୍ଗୁଡ଼ିକ, ଦର୍ପଣ ଘର, ଫୁଲ ଘର, ଶୃଙ୍ଗାରିତ କୋଠରୀ ଓ ମନୋହର କ୍ରୀଡ଼ାଗୃହ। ସେ ଦେଖିଲେ ଅନ୍ତଃପୁର, ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଗଳି, ସମସ୍ତ ମହଲ୍ ଓ ମନେ ଭାବି ପୁଣିଥରେ ସନ୍ଧାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ତଳ ଘର, ଦେଉଳ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିଲେ; କେବେ ଉଡ଼ି, କେବେ ନମି, କେବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, କେବେ ଚାଲି, କେବେ ବିରତି ନେଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଲେ, ପଟ ଏପଟ-ଓପଟ କଲେ, ଭିତରକୁ ଗଲେ, ବାହାରିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ିଲେ, କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ—ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି ଜାଗା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପର୍ଶିତ ରହିଲା ନାହିଁ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ଗଲି, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ, ଦେଉଳ, ଆଉ ଆଉ କୁଆଁ ଓ ପଦ୍ମସରୋବର ଦେଖିଲେ—ସବୁଠି ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ସେଠି ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ରାକ୍ଷସୀମାନେ—କୁବ୍ଜା, ବିକୃତ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ ବିଶ୍ୱର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ନାରୀମାନେ, ଦେବଙ୍ଗନାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ କମ୍, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ, ମନୋହର କଟିବନ୍ଧା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ଆନିଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ। ପବନପୁତ୍ର ମହାବଳୀ ହନୁମାନ୍ ସେଠି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଏଥିରେ ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବନରାଜମାନେ ଯେତେ ପ୍ରୟାସ କଲେ, ସେ ଓ ମହାସାଗର ଯେପରି ଅଟକାଇ ଦେଲେ, ଏ ସବୁ ଅଫଳ ହେଲା ବୋଲି ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ମହଲ୍ରୁ ତଳେ ଅସି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖରେ ଏକାନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହିଭଳି ଗୌରବମୟ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ପାଠ ହେଉଛି। ତା’ପରେ ଶୀଘ୍ର ଚଳନଶୀଳ ବନରାଜ ହନୁମାନ୍ ମହଲ୍ରୁ ଦୁର୍ଗପ୍ରাচୀରକୁ ଲାଘିଲେ, ମେଘରେ ବିଜୁଳି ଯେପରି ଚମକେ। ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ନିବାସ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ବନରାଜ କହିଲେ, “ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୁ ଖୋଜିଛି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେଇ ଅଙ୍ଗପ୍ରତିଅଙ୍ଗ ଶୋଭିତ ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖିଲିନାହିଁ। ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ଜଳାଶୟ, ନଦୀ, ଝରଣା, ଜଳବନ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା—ସମସ୍ତ ଭୂମି ମୁଁ ଖୋଜିଛି; କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ଦେଖିଲିନାହିଁ। ସମ୍ପାତି ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ ସୀତା ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏଠି ସେ ନାହାନ୍ତି—ଏହି କାହିଁକି? ସୀତା, ବୈଦେହୀ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଅସହାୟ ଭାବେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ଆନାଯାଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି କି? ବା, ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଆଣୁଥିବା ବେଳେ, ରାମଙ୍କ ବାଣର ଭୟରେ, ମଧ୍ୟରେ ତିନିପଡ଼ିଲେ କି? ବା, ସିଧା ପଥରେ ଆଣୁଥିବା ବେଳେ, ସିନ୍ଧୁ ଦେଖି ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ କି? ବା, ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତେ ଚାପି ତା’ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ କି? ନିଶ୍ଚିତ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସାଗର ଉପରେ ଆଣାଯାଉଥିବା ବେଳେ ମୁକ୍ତି ନେଇ ଜଳରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି? ବା, ଏହି ଅଧମ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୱିନୀ ଧର୍ମରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଖାଇଦେଲେ କି? ବା, ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ କଳାନେତ୍ରୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ, ନିର୍ଦୋଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲେ କି? “ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହା ଅୟୋଧ୍ୟା!”—ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କନ୍ଦି କନ୍ଦି, ମିଥିଲାନନ୍ଦିନୀ ବୈଦେହୀ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ କି? ବା, ରାବଣଙ୍କ ଗୃହର କୌଣସି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବନ୍ଦୀ ହୋଇ, ଏକ ଖଞ୍ଜନା ପଞ୍ଜରରେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ପାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଜନକବଂଶର ଜନ୍ମ, ଶିଥିଳ କଟି, ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ—ସେ କିପରି ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଲେ? ସୀତା ହରାଇଗଲେ, ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ—ଏ ଖବର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଲେ ଦୋଷ, ନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ। ଏହି ସମୟରେ କ’ଣ କରିବି? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହନୁମାନ୍ ପୁଣି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏବେ କ’ଣ ଉଚିତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ? ମୁଁ ଯଦି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ ବୋଲି, ବନରାଜଙ୍କ ସହରକୁ ଫେରିଯିବି, ତେବେ ମୋ କୌଣସି କାମ ସାରିବ ନାହିଁ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଉଲାଙ୍ଘନ, ଲଙ୍କା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ, ତଥା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ—ସବୁ ଅଫଳ ହେବ। ସୁଗ୍ରୀବ କ’ଣ କହିବେ? ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଓ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇଜଣ କ’ଣ କହିବେ? ମୁଁ ଯଦି ଫେରି ଯାଇ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିବି—“ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲିନାହିଁ”—ତେବେ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଏଭଳି କଠୋର, ଦୟାହୀନ, ଚେତନାକୁ ଝଞ୍ଜାଳିତ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରାମ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଆବୃତ୍ତ ହେଲେ, ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।