ହନୁମାନ୍ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଅଟିକି ପୁନି ଫେରିଲି, ତେବେ ବଡ଼ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବନରାଜି କଣ କହିବେ? ଧୈର୍ୟ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ, ଧୈର୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଅଛି। ମୁଁ ଆଉ ଏଠି ତଦନ୍ତ କରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜାଯାଇନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧୈର୍ୟ ସବୁ କାମକୁ ସଫଳ କରେ, ଏହା ମାନବର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳବତୀ କରେ।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଭିତରେ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ପାନଗୃହ, ପୁଷ୍ପମନ୍ଦିର, ଅଲଙ୍କୃତ କୋଠରୀ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ କ୍ରୀଡାଗୃହ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଗଳି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହଲ ଦେଖି ଆଉ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଭୂମି ଉପରେ ଥିବା ଘର, ଦେଉଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଗୃହ ଖୋଜିଲେ; କେବେ ଉଡ଼ି, କେବେ ନେମି, କେବେ ରୁହି, କେବେ ଚାଲି, କେବେ ବିରତି ନେଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଲେ, ପଟି ହଟାଇଲେ, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବାହାରିଲେ, କେବେ ପଡ଼ିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ିଲେ। ସେ ବଡ଼ ବନରାଜି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିଲେ; ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ବ୍ୟାପି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶେଷ ରହିଲାନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଯାଇନଥିଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ପଥ, ମଞ୍ଚ, ଦେଉଳ, କୁଆଁ ଓ ପଦ୍ମପୁଖୁରି ଦେଖିଲେ—ସବୁଜି ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ହନୁମାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଦେମନୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ନାହିଁ। ସେ ଜଗତର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଙ୍ଗନାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ନାହିଁ। ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ନମ୍ର କଟି ଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, ତଥାପି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ। ରାକ୍ଷସରାଜ ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ଧରାଯାଇଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ନାହିଁ। ବାୟୁପୁତ୍ର ବଳଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ସେଠାରେ ସେଇ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ନାହିଁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବନରାଜିମାନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଟିବା ଅଫଳ ଦେଖି, ବାୟୁପୁତ୍ର ଆଉ ଏକଥର ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ପ୍ରାସାଦରୁ ତଳେ ଅସି, ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖରେ ଭିଜି ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ହନୁମାନ୍, ବନରାଜମାନଙ୍କ ତୀବ୍ର ନେତୃତ୍ୱ ଦେଖାଇ, ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ପାତ ଦେଇ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ପ୍ରାଚୀର ଉପରେ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ନିବାସର ସବୁ ସ୍ଥାନ ଖୋଜି ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ନାଦେଖି, ବନରାଜି କହିଲେ, "ଲଙ୍କାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖୋଜିଛି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଦେହରେ ଶୋଭାଧାରିଣୀ ସୀତାକୁ ମୁଁ ଦେଖିନି।" ସେ ଜଳାଶୟ, ପୋଖରୀ, ସ୍ରୋତ, ନଦୀ, ଜଳାନ୍ଚଳ, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା ସବୁ ଖୋଜିଲେ, ତଥାପି ଜାନକୀ ନାହିଁ। ଏଠି ସମ୍ପାତି ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ ସୀତା ରହିଛନ୍ତି ବୋଲି କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ—ଏହି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି? ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଅସହାୟ ଭାବେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ହୋଇ, କି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି? ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ଦୂର୍ବଳ କରି ନେଉଥିବା ସମୟରେ, ରାମଙ୍କ ବାଣ ଦେଖି ଭୟରେ ମଧ୍ୟପଥରେ ପଡ଼ିଗଲେ କି? କିମ୍ବା ଦେବଗଣଙ୍କ ମାର୍ଗରେ ନିଏଯାଉଥିବାବେଳେ ସମୁଦ୍ର ଦେଖି ଭୟରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଗଲେ କି? ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦମିତ ହୋଇ, ସେଇ ବିଶାଳ ନେତ୍ରବତୀ ମହିଳା ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ କି? କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ନିଏଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସଂଘର୍ଷ କରି ସାଗରକୁ ପଡ଼ିଗଲେ କି? କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଦେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ନିଜ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ? କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବର, ସେଇ ନିର୍ଦୋଷ ସୀତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଦେଲେ?" "ହା ରାମ! ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ହା ଅୟୋଧ୍ୟା!" ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ମିଥିଳାନନ୍ଦିନୀ ଶରୀର ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ କି? କିମ୍ବା ରାବଣଙ୍କ ଗୃହରେ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦି ରହି, ଏକ ଖଞ୍ଜନାପକ୍ଷୀ ଭଳି ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି କି? ଜନକବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ସୁଶୀଳା, ପଦ୍ମପତ୍ରନୟନା ସୀତା କେମିତି ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିପାରିବେ?" "ସୀତା ହରାଇଯାଇଥିଲେ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ଏହି ଖବର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେଉଁଥିଲେ ଅପରାଧ, ନ ଦେଉଁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ। ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମୋ ପାଖରେ ଆସିଛି, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?" ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ହନୁମାନ୍ ପୁନି ଭାବିଲେ, "ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍?" ଯଦି ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନରାଜଙ୍କ ନଗରକୁ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ଫେରିଯିବି, ତେବେ ମୋ କାମ କ’ଣ ସାର୍ଥକ ହେବ? ସମୁଦ୍ର ଅଟିବା, ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା—ସବୁ ଅନର୍ଥକ ହେଇଯିବ।" "ମୁଁ ଫେରିଯିବି, ତେବେ ସୁଗ୍ରୀବ, ସମସ୍ତ ବନରାଜି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଦୁଇଜଣ ମୋ ପ୍ରତି କ’ଣ କହିବେ? ଯଦି ମୁଁ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଯାଇ କଠୋର କଥା କହିଦେଉଛି—'ମୁଁ ସୀତାକୁ ଦେଖିନି'—ତେବେ ସେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କଠୋର, ଦୁଃଖଦାୟକ, ହୃଦୟକୁ ଛିରିଦେଉଥିବା କଥା ଶୁଣି, ସେ ଅବଶ୍ୟ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏଭଳି ହନୁମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦେଖାଦେଲା, ଏବଂ ସେ ଏହି ଅସମୟରେ କ’ଣ କରିବେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।