ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ଶୁଧ୍ଧତା ଓ ନୀତିବାନ୍ ଭାବ ବିରାଜ କରୁଥିଲା। ସେ କେବେ ବି ଅନ୍ୟର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ କାମନା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିନଥିଲେ, ତଥାପି ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ପଡିଲା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟରେ ଆଉ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ସେ ନିଜ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ସଠିକ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅନେକ ଅରକ୍ଷିତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଛି, ତଥାପି ମୋ ମନରେ କେବେ ଅନୃତ୍ତି କିମ୍ବା କୁ-ଚିନ୍ତା ଆସିନାହିଁ। କାରଣ, ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚେଷ୍ଟାର କାରଣ—ସେଥିରେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯାହା କିଛି ହେଉ, ମୋର ମନ ଉପରେ ମୋର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି। ହଁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ଯେଉଁଠି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥାନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିବା ସଠିକ। ଯେମିତି ଜନ୍ମସ୍ଥଳରେ ମାତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀକୁ ଖୋଜାଯାଏ, ଏହି ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଖୋଜିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ମନ ନେଇ ମୁଁ ସମଗ୍ର ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ତଳାଶିଛି, କିନ୍ତୁ ଯାନକୀ କୌଣସିଠି ଦେଖା ଦେଉନାହିଁ। ତାପରେ ହନୁମାନ୍, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁପୁତ୍ର, ଦେବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବୀ ଓ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ମହିଳାମାନେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନାହାନ୍ତି। ଏହାପରେ ସେ ବାହାରିବାକୁ ତୟାରି ହେଲେ। ପରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରି, ମଦିରାଗୃହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏବେ ଦ୍ବାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାଇ, ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ କୋଠରୀ ଓ ରାତିର ଶୟନଗୃହ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ସୀତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ସୀତା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମହାବଳୀ ବାନର ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଚିନ୍ତା କଲେ—ହଁ, ସୀତା ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତଠି ତଳାଶିଛି, କିନ୍ତୁ ମୈଥିଳୀ ଦେଖା ଦେଉନାହିଁ। ଜାନକୀ ନିଜ ଚରିତ୍ର ରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସରାଜ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବେ କି? ସେ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର, ବିକୃତ ଓ ଅପ୍ରଶସ୍ତ ରୂପ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଲି, ତାହା ଦେଖି ଜାନକୀ ଭୟରେ ପରିହତ ହୋଇଥିବେ କି? ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବିଫଳ ହେଲି, ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁଁ ବନରମଣ୍ଡଳୀ ସହ ବ୍ୟର୍ଥ ସମୟ କାଟିଲି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିପରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିବି? ବାନରରାଜ ଖୁବ କଠୋର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାବଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଛି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମପରାୟଣୀ ସୀତା ଦେଖା ଦେଉନାହିଁ; ମୋର ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ମୁଁ ଫେରିଲେ ସମସ୍ତ ବାନରମଣ୍ଡଳୀ କଣ କହିବେ? "ତୁମେ କଣ କଲା?"—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିବ। ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଜାନକୀଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଦେଉନାହିଁ? ଏହି ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯିବା ସହିତ ମୁଁ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି। ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମଣ୍ଡଳୀ ମୋ ଏହି ବ୍ୟର୍ଥ ଚେଷ୍ଟା ଦେଖି କ'ଣ କହିବେ? ଏହି ସମସ୍ୟା ମଧ୍ୟରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବା ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି ଧୃତି—କାରଣ ଧୃତି ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ, ଧୃତି ହେଉଛି ପରମ ସୁଖ। ମୁଁ ଆଉ ଏକଥର ଅନ୍ତଃପୁରର ଅନ୍ଯଅଞ୍ଚଳ ତଳାଶିବି। ଏହିପରି ଧୃତି ନେଇ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ—ଏହା ମଣିଷଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳଦାୟୀ କରେ। ଏହି ଭାବେ ହନୁମାନ୍ ମଦିରାଶାଳା, ପୁଷ୍ପଗୃହ, ଶୋଭାମୟ କୋଠରୀ, ଖେଳ ମଣ୍ଡପ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗଲି, ସମସ୍ତ ମହଲ ଦେଖି ଆଉ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ଆଉ ଏକଥର ତଳାଶି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଭୂମିସ୍ଥ ଘର, ଦେବାଳୟ, ବାହାର ଘର ତଳାଶିଲେ; ଉପରକୁ ଉଡ଼ି, ତଳକୁ ଆସି, କେବେ ଦଣ୍ଡାଇ, କେବେ ଚାଲି, କେବେ ରୁକି, କେବେ ଲୁହି, କେବେ ଉଡ଼ିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ବଡ଼ ବାନର ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନଥିଲେ—ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି ଜାଗା ମଧ୍ୟ ଖାଲି ରହିଲା ନାହିଁ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ଚାଲିବା ରାସ୍ତା, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ, ଦେବାଳୟ, କୁଆଁ, ପଦ୍ମସରୋବର—ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ। ଏଠି ହନୁମାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ବିକୃତ ଓ ଅପ୍ରଶସ୍ତ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଏମିତି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ସ୍ୱର୍ଗଙ୍ଗନାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁ ଓ ମନୋହର କଟିଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନାହିଁ। ବଳପୂର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସରାଜ ଯେଉଁ ନାଗକନ୍ୟାମାନେକୁ ବଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସେମାନେ ଦେଖି ଜାନକୀ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ମନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପାର କରିବାର ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ମହଲ ରୁ ଅବତରିତ ହୋଇ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏବେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ପାଠ ହେଉଛି। ତାପରେ ହନୁମାନ୍, ବନରମୁଖ୍ୟ, ମହଲ ରୁ ଦେଉଳପଟରେ ଉଡ଼ିଗଲେ, ମେଘ ଭିତରେ ବିଜୁଳି ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଗୃହ ତଳାଶି ମଧ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେ କହିଲେ—ମୁଁ ସମଗ୍ର ଲଙ୍କା ତଳାଶିଛି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି, ତଥାପି ସେ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ବୈଦେହୀ ଦେଖା ଦେଉନାହିଁ। ଝିଲିକ, ପୋଖରୀ, ସରୋବର, ନଦୀ, ଝରଣା, ଜଳବନ୍ଧ, ପାହାଡ଼ ଦୂର୍ଗ—ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତଳାଶି ଦେଉଛି...