ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ଭିତରେ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ସେ ଅନ୍ୟର ହରେମରେ ଶୋଇଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନିଜ ମନକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଧର୍ମର ଭଙ୍ଗ ହେବ ବୋଲି ଭାବିଲେ । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କେବେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀମାନଙ୍କୁ କାମନା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ଏଠି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ମନରେ ଆଉ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା—ଯଦ୍ୟପି ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ଅରକ୍ଷିତ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଛନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଭାବ ଉପଜିଲାନାହିଁ । ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ—ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ; ମୋର ମନ ସଂଯମିତ ଓ ଶୁଭପଥରେ ଅଟୁଟ । ଏଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, କାରଣ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି । ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତାହାକୁ ସେଠାରେ ଖୋଜିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ; ହରାଇଯାଇଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ହରିଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିବା ଅସମ୍ଭବ । ଏଭଳି ଶୁଭ ମନ ନେଇ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ତଲାଶିଲି, କିନ୍ତୁ କୌଣସିଠି ସୀତା ନାହାନ୍ତି । ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଦେବଙ୍କ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଓ ନାଗମାନଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନାହିଁ । ଅନେକ ମହିଳାମାନେ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ବାହାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ । ତା’ପରେ ବିଶିଷ୍ଟ ବାୟୁନନ୍ଦନ ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଦିରାଶାଳା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହିବେଳେ ତୁମେ ସୁନ, ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ମହଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିବାବେଳେ, ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ କୋଠରୀ ଓ ରାତିର ଶାଳାମାନେ ଦେଖିଦେଖି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦରୀ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ନାଦେଖି, ବନରାଜ ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ—ନିଶ୍ଚୟ, ସୀତା ଏଠି ନାହାନ୍ତି; ଯେତେ ଖୋଜୁଛି, ମୈଥିଲୀ ଆଗରେ ଆସୁନାହାନ୍ତି । ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନିଜ ପତିବ୍ରତାଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସରାଜ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବେ ନିଶ୍ଚୟ । ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା, ବିକୃତ ଓ ଭୟାନକ ରୂପର ଜନାନୀମାନେ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଭୟରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବେ ବୋଲି ଭାବିଲେ । ସୀତାକୁ ନାଦେଖି, କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ; ମାକଡ଼ମାନେ ସହିତ ଅନେକ ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ କଟାଇଲି, ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିବାର ଉପାୟ ନାହିଁ; ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ କଠୋର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ତାଙ୍କ ଜନାନୀମାନେ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମପରାୟଣୀ ସୀତା ଦେଖିଲି ନାହିଁ; ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା । ମୁଁ ଫେରିଲେ ସମସ୍ତ ବନରାଜ କ’ଣ କହିବେ? “ତୁମେ କ’ଣ କରି ଆସିଲ?”—ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ । ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ନାଦେଖି ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି କହିପାରିବି? ତେଣୁ ସମୟ ଯାଏ ମୁଁ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବି । ବୃଦ୍ଧ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବନରାଜମାନେ ମୋତେ ଦେଖି କ’ଣ କହିବେ? ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଅଟିକି ଫେରିଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା । ଧୈର୍ୟ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଏହି ଧୈର୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ । ଏଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଖୋଜିନଥିଲି, ସେଠି ଆଉଥରେ ଖୋଜିବି । ନିଶ୍ଚୟ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହି ଧୈର୍ୟ ମାନବ ଚେଷ୍ଟାକୁ ସଫଳ କରେ । ହନୁମାନ୍ ପୁଣି ମଦିରାଶାଳା, ପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପ, ଶୋଭାମୟ କୋଠରୀ, ମଜାଦାର କ୍ରୀଡ଼ାଗୃହ ଦେଖିଲେ । ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗଲି ଓ ସମସ୍ତ ମହଳ ଦେଖି, ଚିନ୍ତା କରି, ପୁଣି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ତଳ ଘର, ଦେବାଳୟ, ଉପଗୃହ ଦେଖି, କେବେ ଉଡ଼ି, କେବେ ନମି, କେବେ ଦୌଡ଼ି, କେବେ ରୁହି, କେବେ ଥମ୍ବି ଖୋଜିଲେ । ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଲେ, ପଟି ହଟାଇଲେ, ଭିତରକୁ ପସିଲେ, ବାହାରିଲେ, କେବେ ଲୁହିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ିଲେ । ବନରାଜ ହନୁମାନ୍ ଏମିତି ଖୋଜିଲେ ଯେ, ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ବ୍ୟବଧାନ ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅଖୋଜା ରହିଲା ନାହିଁ । ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ପଥ, ଚଉକ, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ, ଦେବାଳୟ, କୂଆଁ, ପଦ୍ମସରୋବର ସବୁ ଦେଖିଲେ । ହନୁମାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ବିକୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ । ସେ ଏହି ଭୂମିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମାନିହେବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ନାହିଁ । ସେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନୀ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ । ରାକ୍ଷସରାଜ ଯେଉଁ ନାଗକନ୍ୟାମାନେକୁ ବଳଜୋରେ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ନାହିଁ । ବାୟୁନନ୍ଦନ ବଳଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ଏହି ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲା, କାରଣ ସୀତା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ବନରାଜମାନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଓ ସମୁଦ୍ର ଅଟିବା ସମସ୍ତ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ବାୟୁପୁତ୍ର ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ । ମହଳରୁ ଅବତରି, ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ । ଏଠି ଶୁଭ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଏବେ ବନରାଜମୁଖ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ହନୁମାନ୍ ମହଳରୁ ପ୍ରାଚୀର ଉପରକୁ ଝାପିଲେ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି । ରାବଣଙ୍କ ଗୃହମାନେ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ନାହିଁ; ଏବଂ ବନରାଜ କହିଲେ—ଲଙ୍କା ସମଗ୍ର ମୁଁ ଖୋଜିଛି, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିବାକୁ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଅଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୈଦେହୀ ସୀତା ଆସିଲେ ନାହିଁ ।