ହନୁମାନ୍ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଓ ଆତ୍ମବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶୁଇଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାର ଆଶଙ୍କା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା । ସେ ଭାବିଲେ, "ପରପୁରୁଷଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶୁଇଥିବା ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଧର୍ମର ଭଙ୍ଗ କରିଥାଏ ।" ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କାମନାରେ ଦେଖିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲି ।" ତେବେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମବାନ୍ ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ମନରେ ଆଉ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା—"ମୁଁ ଏଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ କେବେ ଅଧର୍ମ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନି ।" ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ, "ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ, କିନ୍ତୁ ମୋର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ।" ସେ ଆଉ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ ବାଇଦେହୀକୁ ଅନ୍ୟ କଉଁଠି ଖୋଜିପାରିବିନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ନାରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିବା ସ୍ବାଭାବିକ । ଯେଉଁଠି କାହାର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଯୋଗ୍ୟ; ହରାଇଯାଇଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀକୁ ହରିଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିପାରିବିନାହିଁ ।" ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ହନୁମାନ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ତଲାଶିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ଦେଖିଲେନାହିଁ । ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ଦେବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବୀ ଓ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ଜାନକୀ ନାହାନ୍ତି । ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନ ଦେଖି, ସେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଓ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଏବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମଦିରାଶାଳା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଠାରେ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏଠିଏ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ । ରାବଣଙ୍କ ଏହି ବିଶାଳ ମହଳର ମଧ୍ୟରେ ହନୁମାନ୍ ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ କୋଠରୀ, ରାତିର ଶାଳା ଆଦିରେ ତଲାଶିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚରୁସ୍ନିଗ୍ଧ ଶୀତାକୁ ଦେଖିଲେନାହିଁ । ରାଘବବଂଶୀର ପ୍ରିୟା ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ, "ଏଠି ମୈଥିଲୀ ଅଛନ୍ତିନାହିଁ, ଯେତେ ଖୋଜିଲି ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲିନାହିଁ ।" ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନିଜ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବେ; କାରଣ ସେ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର, ଵିକୃତ ଓ ଭୟାନକ ରୂପର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଜାନକୀ ଭୟରେ ହତ୍ୟା ହୋଇଯାଇଥିବେ ।" "ମୁଁ ଶୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିପାରିଲି, କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହେଲାନାହିଁ, ଏବଂ ବନରାଜମାନେ ସହିତ ଏତେ ଦିନ ଅକାରଣରେ ବ୍ୟତୀତ କଲି । ଏବେ କିପରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିବି? ସେ ଦୃଢ଼ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ।" ହନୁମାନ୍ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାବଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୀତା ଦେଖା ଦେଲେନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଗଲା । "ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଫେରିବି, ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ କଣ କହିବେ? 'ଏଠାକୁ ଗଲେ, କ’ଣ କରିଲେ?' କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଦେଖା ନ ଦେଖି ଖବର ଦେବି? ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଉପବାସ ଧରି ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି ।" ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ କ’ଣ କହିବେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ଫେରିଯିବି? "ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ । ମୁଁ ଆଉ ଏଉଁଠି ଖୋଜିନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜିବି । ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା ସଫଳତା ଆନେ ।" ହନୁମାନ୍ ଏଉଁଠି ମଦିରାଶାଳା, ପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ ଶାଳ ଏବଂ ମନୋରମ କ୍ରୀଡା ଶାଳ ଦେଖିଲେ । ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗଲି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହଳ ଖୋଜିଲେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଆଉ ଏକଥର ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଭୂମି ତଳର ଘର, ଦେଉଳ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ନାଉଟ ଘର ଉପରେ-ନିମ୍ନେ ଉଡ଼ି, ଦୌଡ଼ି, ଥମ୍ବି, ଚାଲି, କେବେ ଝପ କରି ଯାଉଥିଲେ । ଦ୍ୱାର ଖୋଲି, ବାଟରେ ଅଟକା ଦେଇ, ଭିତରେ ଯାଉଥିଲେ, କେବେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ । ହନୁମାନ୍ ସେମାନେ ଏମିତି ଖୋଜିଲେ ଯେ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଜାଗା ମଧ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅଖୋଜା ରହିଲାନାହିଁ । ଅନ୍ତଃପୁର, ଗଲି, ଚଉକ, ମଞ୍ଚ, ଦେଉଳ, କୁଆଁ, ପଦ୍ମସର ଦେଖିଲେ । ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ଅସୁରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନାହାନ୍ତି । ସେ ଏମିତି ନାରୀ ଦେଖିଲେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୀର ଅପୂର୍ବ, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିଯିବେ, ତଥାପି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ନାହାନ୍ତି । ଚନ୍ଦ୍ରବଦନା, ସୁନ୍ଦର କଟିଅଂଶ ଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନ ଦେଖିଲେ । ରାକ୍ଷସରାଜ ଜୋରକରି ନେଇଥିବା ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, ତଥାପି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହାନ୍ତି । ହନୁମାନ୍, ମହାବଳଶାଳୀ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ, ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା । ବନରାଜମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଓ ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମଣ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ପବନପୁତ୍ର ଆଉ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ । ମହଳରୁ ଅବତରି, ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ । ଏଠିଏ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତ୍ରୟୋଦଶ ସର୍ଗ ପାଠ ହେଉଛି । ତାପରେ ବନରାଜ ଦଳପତି ହନୁମାନ୍ ମହଳରୁ ଦୁର୍ଗପରିକୋଟକୁ ଝପ କରି ଯାଇଲେ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ଦ୍ରୁତି ଭଳି ।