ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଚାରିପାଖରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ । କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଶଯ୍ୟାରେ ଅଧା ଚାଦର ପଡ଼ିଥିଲା, କେଉଁଠି ନାରୀମାନେ ନିଜ ଶଯ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, କେଉଁଠି ଆଉ କେତେ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ନାରୀମାନେ ଏକାଅପେକା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୁଇଥିଲେ । କିଏ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଅଂଶ ଅଲମ୍ବନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ନିମ୍ନ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅଳଙ୍କାର ଓ ମାଳାମାନେ ମୃଦୁ ବାତାସରେ ହଲେଇଯାଉଥିଲା । ଏଠି ଥଣ୍ଡା ଚନ୍ଦନ, ମଧୁର ମଦ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ଓ ପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧ ଏକାଠି ହୋଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଭରି ଦେଉଥିଲା । ସ୍ନାନ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପର ମିଶ୍ରିତ ସୁଗନ୍ଧ ସମଗ୍ର ପୁଷ୍ପକ ମହଳକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା । କିଏ ଗାଢ଼ କଳା, କିଏ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର, କିଏ ଶୁଭ୍ର ଓ କିଏ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ନାରୀ; ସେମାନେ ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତିରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ଶୋଇଥିବା ପଦ୍ମମାଳା ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ ସେମାନେ । ଏଭଳି ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ ହନୁମାନ୍, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ମନରେ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ—ଅନ୍ୟର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଶୁଇଥିବା ନାରୀମାନେ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇବା ଧର୍ମବିରୋଧୀ ନୁହେଁ କି? ମୋ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ କାମନାକୁ ନେଇ ପଡ଼ିନଥିଲା; ଏଠି ମୁଁ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଛି । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ମନରେ ଆସିଲା ଠାରୁ, ହନୁମାନ୍ ନିଜ ମନକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ—ମୁଁ ଏଠି ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ କେବେ କୌଣସି ଅପବିତ୍ର ଭାବ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ । କାରଣ, ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିୟନ୍ତ୍ରକ; ମୋର ମନ ସଂଯମିତ ଓ ପବିତ୍ର । ବୈଦେହୀକୁ ଖୋଜିବାକୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜାଗା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଖୋଜିବା ସଠିକ୍ । ଯେପରି ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନରେ ଶିଶୁ ଖୋଜାଯାଏ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରୀକୁ ଖୋଜିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ । ଏମିତି ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ । ପବିତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ଦେବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଦେଖି, ବାହାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ଏବେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମଦିରାଶାଳା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏବେ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ହନୁମାନ୍ ମହଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିବାବେଳେ, ବେଳିଘର, ଚିତ୍ରିତ କକ୍ଷ, ରାତିର ଶାଳା ଭିତରେ ଯାଉଥିଲେ, ଶୀତଳ ଶୋଭାର ମାଧ୍ୟମରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦର ଜାନକୀ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏଠି ସୀତା ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜାଗା ଖୋଜିଲି, ମାଇଥିଲୀ ଦେଖାଦେଉନାହିଁ । ନିଜ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ଜାନକୀ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇଥିବେ; କାରଣ ସେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ରାବଣଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ, ଭୟ ଦେଖି ଜାନକୀ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବେ । ମୁଁ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, କାମ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ବାନରମାନେ ସହିତ ଅନେକ ସମୟ ଅପଚୟ କରିଛି; ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ମୁହଁ ଦେଉଛି? ସେ ବଡ଼ କଠୋର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା । ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାବଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଛି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ; ମୋ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା । ମୁଁ ଫେରିଲେ, ସମସ୍ତ ବାନର ମଣ୍ଡଳ କଣ କହିବେ? “ତୁମେ ଯାଇ କ’ଣ କଲା?” ମୁଁ କିପରି କହିପାରିବି ଯେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ? ତେଣୁ ମୁଁ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି । ବୃଦ୍ଧ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ କଣ କହିବେ? ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଫେରିଲି କିନ୍ତୁ କାମ ସଫଳ କରିପାରିଲି ନାହିଁ । ତେବେ ହନୁମାନ୍ ମନେ କଲେ—ଧୈର୍ୟ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଧୈର୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ । ଯେଉଁଠି ଖୋଜିନାହିଁ, ସେଠି ଆଉ ଏକଥର ଖୋଜିବି । ଧୈର୍ୟ ଯେଉଁ କାମକୁ ସଫଳ କରେ, ମୁଁ ଆଉ ଏକଥର ଚେଷ୍ଟା କରିବି । ଏବେ ହନୁମାନ୍ ଶୋଭାମୟ ମଦିରାଶାଳା, ପୁଷ୍ପ ଘର, ଶୋଭିତ କକ୍ଷ, ମନୋହର କ୍ରୀଡ଼ା ଘର ଦେଖିଲେ । ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ସଙ୍କୁଚିତ ଗଲି, ସମସ୍ତ ମହଳ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ, ଆଉ ଚିନ୍ତା କରି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଭୂମିର ଘର, ଦେବସ୍ଥାନ, ଉପଘର, ଉପରକୁ ଉଡ଼ି, ତଳେ ଝପଟି, କେବେ ଦଢ଼ିଆ, କେବେ ଚାଲି, କେବେ ଏଠି କେବେ ସେଠି ଖୋଜୁଥିଲେ । ଦ୍ୱାର ଖୋଲି, ପଟ ହଟାଇ, ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, କେବେ ପଡ଼ି, କେବେ ଲଫି, ପକ୍ଷୀଭଳି ଚଳିଥିଲେ । ହନୁମାନ୍ ଏମିତି ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଖୋଜିଲେ । ସେ ଅନ୍ତଃପୁର, ଚାଲିପଥ, ଉଚ୍ଚମଞ୍ଚ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଆଉ ଅନେକ ଯାଉଁଠି ଖୋଜିଲେ; କୁଆଁ, ପଦ୍ମସର, ସମସ୍ତ ଦେଖିଲେ । ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ବିକୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ସେ ଏମିତି ସୁନ୍ଦରୀ, ସ୍ୱର୍ଗଙ୍ଗନା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ତଥାପି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ।