ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଚାରିପାଖ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅସ୍ୱାଦିତ ପାନୀୟ, କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା, କିଛି ଅଂଶ ଖାଇଦିଆଯାଇଥିବା ପାନୀୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। କେଉଁଠି ଅଧଅଧୁରା ବିଛାନା ଭାବରେ ରହିଥିଲା, କେଉଁଠି ନାରୀମାନେ ବିଛାନା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଥିଲେ, କିଛି ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୁଇଥିଲେ। ଏମିତି ଏକ ନାରୀ ଅନ୍ୟ ନାରୀଙ୍କ ଅଂଶ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ରଖି ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ନିଦ୍ରାରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଶୁଇପଡ଼ିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ନିମ୍ନଶ୍ୱାସର ହଳୁକା ପବନରେ ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଓ ମାଳା ହଳକା ହଳକା ହେଇଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଶୀତଳ ପବନ ଚୁଆଉଛି। ଏଠି ଚନ୍ଦନର ଶୀତଳତା, ମଧୁର ମଦ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଦେଖିଲେ। ବାୟୁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପର ମିଶ୍ରିତ ସୁଗନ୍ଧ ଭରି ଦେଉଥିଲା। ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ସୁଗନ୍ଧ ବିକିରଣ ହେଉଥିଲା; କେଉଁଠି କଳା, କେଉଁଠି ଗୋରା, କେଉଁଠି କଳାମୂଳ ରୂପବତୀ ନାରୀ ଥିଲେ। କେତେକ ନାରୀଙ୍କ ଦେହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ସେମାନେ ନିଦ୍ରାରେ ଏବଂ କାମାବେଶରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଥିଲେ। ଶୟନାତ ଲୋଟସ ଫୁଲ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ମହାବଳଶାଳୀ ବାନର ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏମିତି ନାରୀମାନେ ଦେଖି ବଡ଼ ଚିନ୍ତା ଓ ଆତଙ୍କରେ ପଡ଼ିଲେ, ଭୟ ହେଲା—ଏମିତି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେକୁ ଦେଖିବା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିବ। ମୋ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନନୀମାନେ ଉପରେ କାମନା ସହିତ ପଡ଼ିନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୁଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଅଛି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଭାବ ଆସିଲା—ମୋର ମନ ଦୃଢ଼ ଓ ସଠିକ୍ ପଥ ଅନୁସରଣ କରେ, ଏଠି ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋର ମନରେ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଭାବ ଆସିନାହିଁ। କାରଣ, ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୁଇଥରେ, ଏବଂ ମୋର ମନ ନିୟମିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଜାନକୀଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବି? ଯେଉଁଠି ନାରୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ନାରୀମାନେ ଦେଖାଯିବେ। ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଖୋଜାଯାଏ; ହରାଯାଇଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀ ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିବେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି ନାହିଁ। ହନୁମାନ୍ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗକନ୍ୟାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ଜାନକୀ ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ବାହାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାୟୁପୁତ୍ର ଏବେ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମଦିରାଗୃହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାବଣଙ୍କ ମହଲର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ହେଲେ, ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ କମ୍ରା, ରାତିର ଉପଵନ ଛାନ୍ଚ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୂପବତୀ ସୀତା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ମହାବଳୀ ବାନର ଚିନ୍ତା କଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଏଠି ସୀତା ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଖୋଜିଲି, ମୈଥିଲୀ ନ ଦେଖାଯିବେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନିଜ ଚରିତ୍ର ରକ୍ଷାରେ ଦୃଢ଼, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବେ, କାରଣ ସୀତା ଧର୍ମପଥରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ରୂପର ଭୟାନକ ଦେଖା, ତାହା ଦେଖି ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବେ। ସୀତାକୁ ନ ଦେଖି, କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ନ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ ସହିତ ଅନେକ ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ କରି, ମୋତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିବା ପଥ ମିଳୁନାହିଁ; ବାନରରାଜ ତ କଠୋର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାବଣଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତା ଦେଖିଲି ନାହିଁ; ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା। ମୁଁ ଫେରିଯିବା ସମୟ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ କଣ କହିବେ? "ଯାଉ, କଣ କଲା ଆମକୁ କୁହ," ଏମିତି କହିବେ। ମୁଁ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିଲେ, କିପରି ସେମାନଙ୍କୁ କହିପାରିବି? ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଉପବାସ ରେ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେବି। ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରମାନେ କଣ କହିବେ, ଯେଉଁମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି ପଛକୁ ଫେରିଯିବି? ଧୈର୍ୟ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଧୈର୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ। ମୁଁ ଏବେ ଅଖୋଜା ଅଞ୍ଚଳରେ ପୁନି ଖୋଜିବି। ନିଶ୍ଚୟ, ଧୈର୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳତା ଆଣେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କାମ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ହନୁମାନ୍ ପୁନି ମଦିରାଗୃହ, ପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପ, ଶୋଭାମୟ କମ୍ରା, ମନୋହର ଖେଳସ୍ଥଳ ଦେଖିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁର, ସଂକୁଚିତ ଗଳି, ସମସ୍ତ ମହଲ ଦେଖି, ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ପୁନି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଭୂମିର ଘର, ଦେବସ୍ଥାନ, ବାହାର ଘର, ଉପରେ ତଳେ ଉଡ଼ି, କେବେ ଦଢ଼ି, କେବେ ଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ କେବେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ଦ୍ୱାର ଖୋଲି, ପଟ ହଟାଇ, ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କେବେ ବାହାରୁଥିଲେ, କେବେ ଲୁଚିଯାଉଥିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ସେ ଏମିତି ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଅଖୋଜି ରଖିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ତଲାଶ କଲେ। ଅନ୍ତଃପୁର, ମାର୍ଗ, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ, ଦେବସ୍ଥାନ, କୁଆଁ, ଲୋଟସ ପୋଖରୀ ସବୁ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ହନୁମାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର କୁରୁପ, ବିକୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦେଖା ଦେଲେ ନାହିଁ।