ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା । ସେଠାରେ ମହାମୂଲ୍ୟ ଗହନା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଧନ-ଦୌଲତ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ପାନ ପାତ୍ର ଉଲଟିଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଭୂମି ଫୁଲରେ ଢେକି ଅତି ଶୋଭାମୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅତି ଭଲଭାବେ ବିଛାଇଥିବା ଶୟନ ଓ ଆସନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ପାନଗୃହ ଆଗୁନ ଛଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲା, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଧୁର ଓ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଥିଲା । ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଥିବା ମାଂସ, ତାଳ ମଝିରେ ସଜାଯାଇଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ମଦ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପାନୀୟ ଥିଲା । କେଉଁଠି ଚିନି, କେଉଁଠି ମଧୁ, କେଉଁଠି ଫୁଲ ଓ କେଉଁଠି ଫଳ ଆଧାରିତ ମଦ ରହିଥିଲା । ବିଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚିତ୍ରଶାଳାରେ ସଜାଯାଇଥିଲା । ଭୂମି ଅନେକ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ସୁନା ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲର ବାତ୍ୟାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ସୁନା ଓ ରୂପା ତିଆରି କ୍ରୁଗ୍, ପାତ୍ର ଓ ଘଡ଼ାଏ ଭୂମିକୁ ଢାକି ଦେଇଥିଲା । ସେଠି ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ଏହି ସବୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାନଗୃହ, ସୁନା ଓ ମଣିମୟ ପାତ୍ରରେ ମଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ, କେଉଁଠି ଅର୍ଦ୍ଧ ପରିମାଣ ଥିଲା, କେଉଁଠି ଖାଲି ହୋଇଯାଇଥିଲା । କେଉଁଠି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ପାନୀୟ, କେଉଁଠି ଅଧଖାଇ ଖାଦ୍ୟ, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ପାନୀୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ରହିଥିଲା । କେଉଁଠି ଶୟନ ଅର୍ଦ୍ଧ ଚାଦର ଛଡ଼ି ଥିଲା, କେଉଁଠି ମହିଳା ଶୂନ୍ୟ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ, କେଉଁଠି ଆଉ କିଛି ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳା ଆନ୍ୟ ଆନ୍ୟଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋଇଥିଲେ । କେଉଁଠି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶେଷରେ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ଶ୍ୱାସରେ ତାଙ୍କ ପୋଷାକ ଓ ମାଳା ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ମୃଦୁ ପବନ ଚଳିଛି । ସେଠି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦନ, ମଧୁର ମଦ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ଓ ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ଫୁଲ ଥିଲା । ବାୟୁ ନାନା ଗନ୍ଧ ନେଇ ଆସୁଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପ ମିଶି ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିଲା । ପୁଷ୍ପକ ମହାଳରେ ଏହି ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, କେଉଁଠି କଳା, କେଉଁଠି ଧଳା, କେଉଁଠି ଶ୍ୟାମଳା ଏବଂ କେଉଁଠି ସୁନା ଭାବର ମହିଳା ଥିଲେ । ସେମାନେ ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ଶୟନଶିଳିପଦ୍ମ ପରି ଲାଗୁଥିଲା । ହନୁମାନ୍ ସମଗ୍ର ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଆସିଗଲା—ଏମିତି ଅନ୍ୟର ଅନ୍ତଃପୁର ନିଦ୍ରାସ୍ଥିତା ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ନୁହେଁ କି? ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟର ନାରୀଙ୍କୁ ଅସଦ୍ଭାବନାରେ ଦେଖିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୁଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଲି । ଏହିପରି ଭାବି ତାଙ୍କ ମନ ଦୃଢ଼ କଲେ—ମୋର ମନ କେବେ ବିକୃତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, ମୁଁ ଧର୍ମ ପଥରେ ଅଟୁଟ ଅଛି । ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ, ମୋର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି । ଆଉ କେଉଁଠି ମୁଁ ସିତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବି? ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ନାରୀକୁ ଖୋଜିବା ସହଜ । ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେଠି ଖୋଜିବା ଉଚିତ; ମୃଗ ମଧ୍ୟରେ ହାରାଇଯାଇଥିବା ନାରୀକୁ ଖୋଜିବା ଅସମ୍ଭବ । ଏପରି ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଝିଅମାନେ ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସିତା ନାହିଁ । ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ନାହିଁ । ତେଣୁ ହନୁମାନ୍ ସେଠାରୁ ବାହାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଏବେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରି, ପାନଗୃହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏଠି ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ହନୁମାନ୍ ଏହି ମହାଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରଶାଳା, ରାତିର ଶାଳା ମାନେ ଅଟେଇ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୂପବତୀ ସିତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା ନାହିଁ । ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ମନେ ଭାବିଲେ—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଲୀ ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଯେତେ ଖୋଜିଲି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ । ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ—ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସିତା ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସର ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଥିବେ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଶୀଳରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ରୂପର ମହିଳାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦେଖି ସିତା ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବେ । ସିତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଧ୍ଧ ନ କରି, ଏତେ ଦିନ ବାନରମାନେ ସହିତ ବ୍ୟର୍ଥ ଅବସ୍ଥାନ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଫେରିବା ପଥ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ । ସୁଗ୍ରୀବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କଠୋର । ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲି, ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ନାରୀ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସିତା ନାହିଁ; ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା । ମୁଁ ଫେରିଲେ ବାନରମାନେ କଣ କହିବେ? ତୁମେ କଣ କରିଲା—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ତେଉଁଠି ଆସିବ । ସିତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି କିପରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିବି? ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଉପବାସରେ ଜୀବନ ସମାପ୍ତ କରିବି । ବୃଦ୍ଧ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ କ’ଣ କହିବେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସାଗର ଟପି ଫେରିଯିବି? ଏହିପରି ଚିନ୍ତାରେ ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ ।