ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ମୃଦୁ ଓ କଠିନ ଖାଦ୍ୟ, ଚଟାଣ, ପିଆ, ଓ ଖାଇବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱାଦର ଆମିଷ-ନିରାମିଷ ଜଳପାନ, ଖଟା-ଲୁଣା ଓ ରଙ୍ଗିନ ମିଠା ଦେଖିଲେ। ମହିଳାମାନଙ୍କ ତାଳପାଦ ଓ ବାହୁବନ୍ଧ ଖୋଲି ପଡ଼ିଥିଲା, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଜଳପାନ ପାତ୍ର ଉଲ୍ଟା ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଫଳ ଅଛି। ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲା; କେଉଁଠାରେ ବି ଭଲ ଭାବରେ ଛାଣିଥିବା ଶୟନ ଓ ଆସନ ବିଛାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ମଦିରା ଗୃହ ଆଗୁନ୍ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଲୋକିତ ଲାଗୁଥିଲା; ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୁଚିକର ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ପିନ୍ଡ ଥିଲା। ଭଲ ଭାବରେ ପକାଯାଇଥିବା ମାଂସ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ରଖାଯାଇଥିଲା; ଦେବମୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ମଦିରା, ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କୃତ ମଦ ଥିଲା। ଚିନି, ମଧୁ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଆଧାରିତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଦିରା ଥିଲା; ଅନେକ ସୁଗନ୍ଧିତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା ଭାବରେ ସଜାଯାଇଥିଲା। ଭୂମି ଉପରେ ଅନେକ ମାଳା ପ୍ରସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ସୁନାର ବାତିଲା ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଥାଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ସୁନାର ପ୍ୟାଲା, ଚମକୁଥିବା ରୂପାର ଘଡ଼ା ଓ ସୁନାର ମଟକି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠି, ହନୁମାନ୍ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଦିରା ଗୃହ ଦେଖିଲେ; ସୁନାର ପ୍ୟାଲା ଓ ମଣି ମାଡ଼ି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମଦିରା ପାତ୍ର ଦେଖିଲେ। କେତେକ ପ୍ୟାଲା ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେତେକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଥିଲା, ଏବଂ କେତେକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଲି ଥିଲା। କେଉଁଠି ଅପରିସ୍ପର୍ଶିତ ମଦ, କେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, କେଉଁଠି ଅର୍ଦ୍ଧ ପିଆ ମଦ ଦେଖିଲେ। କେଉଁଠି ଶୟନ ଅର୍ଦ୍ଧ ଚାଦର ଥିଲା, କେଉଁଠି ମହିଳାମାନଙ୍କ ଶୟନ ଖାଲି ଥିଲା, କିଛି ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳା ଏକାପରି ଅନ୍ୟକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୁଇଥିଲେ। ଏଠି ଜଣେ ଅନ୍ୟ ମହିଳାଙ୍କ ପୋଶାକ ଧରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଘୁମରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶ୍ୱାସରେ, ଶରୀରର ମାଳା ଓ ପୋଶାକ ହଳୁକ ହଳୁକ ହିଲୁଥିଲା, ମୃଦୁ ବାୟୁରେ ଉଡୁଥିବା ପରି। ଶୀତଳ ଚନ୍ଦନ, ମିଠା ମଦ, ବିଭିନ୍ନ ମାଳା ଓ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଏଠି ରହିଥିଲା। ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ନାନ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଧୂପ ମିଶି ଏଠିରେ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ବିକିରିତ ହୋଇଥିଲା। ପୁଷ୍ପକ ମହଳ ମଧ୍ୟରେ ସୁଗନ୍ଧି ହେଉଥିଲା; କିଛି ମହିଳା କଳା, କିଛି ଧଳା, କିଛି ଶ୍ୟାମଳ ଚର୍ମର ସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲେ। କିଛି ମହିଳାଙ୍କ ଦେହ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଥିଲା; ସେମାନେ ଘୁମରେ ଅଚେତନ ଓ କାମରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଥିଲେ। ଶୟନ ମଧ୍ୟରେ ଶୟିତ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏପରେ, ଏହି ସବୁ ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖି, ହନୁମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଆସିଗଲା—“ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଅନ୍ତଃପୁରର ଶୁଇଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଛି, ଏହା ଧର୍ମର ଭଙ୍ଗ କରିବ। ମୋ ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅସଦ୍ଭାବନାରେ ନାହିଁ ଦେଖିଛି; କିନ୍ତୁ ଏଠି ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛି।” ଏପରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—“ମୁଁ ରାବଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଅନରକ୍ଷିତ ଦେଖିଛି, ତଥାପି ମୋ ମନେ କେଉଁସି ଅସଦ୍ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ। ମନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାରଣ, ମୋର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ମୁଁ ଆଉ କେଉଁଠି ଖୋଜିବି? ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ନାରୀ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଖୋଜିବା ସଠିକ୍; ହରାଇଯାଇଥିବା ନାରୀକୁ ମୃଗମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିବା ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ତଲାଶିଲି, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ଦେଖିଲି ନାହିଁ।” ହନୁମାନ୍ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ନାଗକନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତା ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମହିଳା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜାନକୀ ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ୍ ବାହାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାପରେ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମଦିରା ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ତଲାଶିବାକୁ ଯାଇଲେ। ଏଠି ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍ ମହଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ କକ୍ଷ ଓ ରାତିର ଶାଳ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦରୀ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ସିତା ଏଠି ନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଯେତେ ତଲାଶିଲି ମଧ୍ୟ, ମୈଥିଲୀ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସିତାକୁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ହତ୍ୟା କରିଥିବେ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର ରୂପର ଦେଖିଲି, ସିତା ଭୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବେ। ମୁଁ ଏଠି ସିତାକୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ, କାମ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ବନର ମନ୍ଦଳୀ ସହ ବ୍ୟର୍ଥ ସମୟ କଟାଇଦେଲି; ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିବା ଉପାୟ ନାହିଁ, କାରଣ ବାନର ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାବଣଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସିତା ନାହିଁ; ମୋର ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ। ମୁଁ ଫେରିଲେ ସମସ୍ତ ବାନର କ’ଣ କହିବେ? ‘ଏଠି ଯାଉ, କ’ଣ କଲୁ?’ କିପରି ତାଙ୍କୁ କହିବି ଯେ ମୁଁ ଜାନକୀକୁ ଦେଖିଲି ନାହିଁ? ନିଶ୍ଚୟ, ମୁଁ ଅନ୍ତେ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି।” ଏଭଳି ହନୁମାନଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଲା, ତଥାପି ସେ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରହିଲେ।