ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଆସୁର ଓ ନାଗମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମନେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଵଳା ନେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତିତ ମୁହଁରେ, ବିଶ୍ୱର ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶିର୍ବାଦ ଅଭିଲାଷୀ ହୋଇ, ଭୟଭୀତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଦିଖୋଦି ଚାଲିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ବହୁ ମହାପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅଶ୍ୱଟି ଯଜ୍ଞର କାରଣ, ତାହାକୁ କେହି ନେଇଯାଉଛି; ଏହିପରି ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି।” ଦେବତାଙ୍କ ଏହି ଶୁଣି, ଶ୍ରୀବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦେବମହେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତିରେ ମୂଢ଼ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କର; ସେ ମାଧବଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏବଂ ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଏହି ସମସ୍ତର ନାୟକ। ସେ କପିଲ ରୂପେ ନିତ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଦଗ୍ଧ ହେବେ। ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଚୀନ ବିଭାଗ ଦେଖାଯିବ, ଏବଂ ଦୂରଦର୍ଶୀମାନେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଦେଖିବେ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ତିରିସିଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ ସେହିପରି ପୁନି ଫେରିଗଲେ। ଏଠିରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀ ଭାଗିବା ସମୟରେ ଏକ ବିସ୍ମୟକର ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯେଉଁଟି ବଜ୍ରପାତ ଭଳି ଶୋର। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଖୋଦି ଏବଂ ତାହାକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରି, ସଗରଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖ ଘୁଞ୍ଚିଛୁ, ଦେବ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ନାଗ—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀ ହତ୍ୟା ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଆମେ ତୁମର ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯିଏ ନେଇଯାଇଛି, ସେଉଁଠାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଆପଣ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।” ପୁଅମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ସଗର ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ପୁନି ଖୋଦ, ତୁମମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ। ପୃଥିବୀ ତଳ ଭାଗି ଦେଖ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱଚୋରି ମିଳିବ, ତାହାକୁ ନେଇ ଫେରିଆସ; ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିବେ।” ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସଗରଙ୍କ ଷଠି ହଜାର ପୁଅ ତଳପାଟାଳ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଖୋଦିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଦେଖିଲେ—ପାହାଡ଼ ଭଳି ଆକାର, ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଛି। ସେଉଁ ମହାହାତୀ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପୃଥିବୀ ସହ ତାହାର ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଧାରଣ କରିଛି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ହାତୀ ଥକିଲେ ଯେତେବେଳେ ଚାରିଦିଗର ସଙ୍ଗମରେ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ତେବେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ସେହି ଦିଗପାଳ ହାତୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପରିକ୍ରମା କରି, ପୁନି ତଳପାଟାଳ ଦିଗକୁ ଖୋଦିଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗ ଭାଙ୍ଗି, ପୁନି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଭାଙ୍ଗିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ମହାପଦ୍ମ ନାମକ, ପାହାଡ଼ ସମ ଆକାର, ଭୂମିକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏହି ମହାପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ। ସେହିପରି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଭାଙ୍ଗିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସୌମନସ ନାମକ ବଡ଼ ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ମହାପାହାଡ଼ ପରି। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା, ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ଅକ୍ଷତ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଗରେ ଖୋଦିବାରେ ଲାଗିଲେ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେମାନେ ଧଳା ଭଦ୍ର ନାମକ ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଶୁଭ ଶରୀରୀ, ଯିଏ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପରିକ୍ରମା କରି, ପୃଥିବୀ ତଳ ଭାଙ୍ଗିଲେ। ତାରପରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଈଶାନ କୋଣକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ରୋଷବଶତଃ ଭୂମି ଖୋଦିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ କପିଲ, ଯିଏ ସନାତନ ବାସୁଦେବ। ଏବଂ ସେଇ ଦେବତା ପାଖରେ ଏହି ଅଶ୍ୱଟି ଘୁରୁଅଛି, ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞବିଧ୍ୱଂସକ ଭାବି, ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ, ହାତରେ କୁଏଁ, ହାଲ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ପାଥର ନେଇ, ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। କ୍ରୋଧାନ୍ଧ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, “ଥମ୍, ଥମ୍! ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱ ଚୋରି କରିଛ!” “ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ! ଆମେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛୁ!” ସେମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, କପିଲ ମହାକ୍ରୋଧରେ ଗର୍ଜି ଉଠିଲେ। ତାଙ୍କର ଅପାର କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ତୁମ୍ଭି ହୋଇଗଲେ। ଏଉଁପରି, ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପୁଅମାନେ ଫେରିନଥିବାରୁ, ସଗର ରାଜା ତାଙ୍କ ତନୟ, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ନାତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତୁମର ପୂର୍ବଜମାନେ ଭଳି ତେଜସ୍ବୀ। ଯେପଥରେ ଅଶ୍ୱ ନିଯାଉଥିଲା, ସେହିପଥ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର। ପୃଥିବୀ ତଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୂରେଇବା ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମର ତଳୱାର ଓ ଧନୁଷ୍ ଧର। ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବ। ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି, ବିଜୟ ଲାଭ କରି ଫେରିଆସ।