ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଏହି ଅନ୍ୟତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ହନୁମାନ ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କାର ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କିଏ ମୁକୁତ ପହିନିଥିଲେ, କିଏ ଗାଁ ଖସିଯାଇଥିଲେ, କିଏ ଅଂଶୀ ଖୋଲିଯାଇଥିଲେ; ସେମାନେ ନବଯୁବତୀମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ତଳେ ଆଣି ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି। କିଏ ଚୁଡ଼ା ନ ପହିନିଥିଲେ, କିଏ ମାଳା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଚାପିଯାଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ମହାବନରେ ରାଜା ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଚାପିଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଲତା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କିଏ ମୁକୁତ ପହିନିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ଉରୋଦେଶରେ ଶୋଇଥିବା ହଂସ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କିଏ ମାନେ ପହିନିଥିବା ବାଘ ଆଖି ମଣି ମାନେ କଦମ୍ବ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସୁନା ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ନିତମ୍ବ ଓ ପଛ ଚୁଅଁଉଥିବା ହଂସ, କାରଣ୍ଡବ ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ଶରୀର ନଦୀର ତଟ ଏବଂ ବାଲିକାଣ୍ଡ ପରି ଚମକୁଥିଲା। କିଏ ମାନେ ସୁନା ମାନ୍ଦାର ଫୁଲ ପରି ବଡ଼ ଘଣ୍ଟା ମାଳା ପହିନି ନଦୀର ଶୋଭାମୟ ତଟ ପରି ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଏବଂ ଯଶ ଧରି ରଖିଥିଲେ। କିଏ ମାନେ ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉରୋଦେଶର ଟିପ୍ସରେ ସୁନ୍ଦର ଅଲଙ୍କାର ବିନ୍ୟାସ ରତ୍ନ ପରି ଚମକୁଥିଲା। କିଏ ମାନେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥିବା ଶାଉଳ ଶିରା ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଉପରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା। ସେ ଶାଉଳ ଶିରା ତାଙ୍କର ମୁହଁ ତଳେ ଧ୍ୱଜ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ସୁନା ରଙ୍ଗର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଛାୟାରେ। କିଏ ମାନେ ଚୁଡ଼ା ଚମକୁଥିଲା, ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ହଳେ ହଳେ ହଲୁକ ଚଳିଥିଲା। ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସରୁ ଚିନି ଓ ମଦର ସ୍ୱାଭାବିକ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ରାବଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା। କିଏ ମାନେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ମୁହଁର ଗନ୍ଧ ନିମନ୍ତେ ନିଜ ମୁହଁ ଏକାଧିକ ବେଳେ ନିକଟକୁ ନେଇଥିଲେ। ସେ ମହିଳାମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଥିଲେ, ନିଜେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି, କେବଳ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। କିଏ ମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଅଲଙ୍କୃତ ଭୁଜା ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶାଉଳ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଥିଲା। ଜଣେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ, ଜଣେ ଭୁଜା ଉପରେ, ଅନ୍ୟେ ଜଣେ ଗୋଦି ଉପରେ, ଜଣେ ଉରୋଦେଶ ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉରୁ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି, ପିଠ ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ, ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ସହ ଗୁଣି ଗୁଣି ଶୋଇଥିଲେ, ମଦ ଓ ଭାବରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ। ଏମିତି ଶରୀର ଶ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ସେ ଅନ୍ୟତମ ଭୂଜା ଗୁଣି ଗୁଣି ଶୋଇଥିଲେ। ସେ ମହିଳାମାନେ ଭୂଜାରେ ଗୁଣି ଗୁଣି ଫୁଲ ମାଳା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଏହା ମଦରେ ମୁଗ୍ଧ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଫୁଲ ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବସନ୍ତର ଲତା ଗୁଛ ପରି, ପବନରେ ଗୁଣି ଗୁଣି ଫୁଲ ମିଶି ଯାଇଥିଲା, ଏଭଳି ଏହି ମହିଳାମାନେ ନିଜ ଫୁଲ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଫୁଲ ସହ ମିଶି ଯାଇଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ଏହି ମହିଳାମାନେ ଉତ୍ତମ କନ୍ଧ ଗୁଣି ଗୁଣି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯାହା ପବନରେ ଉଚ୍ଚଳିତ ହୋଇଥିଲା। ଅଲଙ୍କାର, ଶରୀର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳା ମଧ୍ୟରେ କିଏ କିଏ ଅପରିଚୟ ହୋଇ ଯାଉଥିଲେ, ସମୟରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ରାବଣ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଏହି ମହିଳାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚାମରେ, ସୁନା ଦୀପ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେଉଁପରି ଚକ୍ଷୁ ଝପଟି ନାହିଁ। ରାଜା, ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବଙ୍କର ଯୁବତୀମାନେ ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ, ମୋହରେ ଆବୃତ ହୋଇ। ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ମଦ ଏବଂ ମୋହରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, କିଏ ମାନେ ଭଲ ପ୍ରେମରେ ଆଣି ଦିଆଯାଇଥିଲେ। କିଏ ମାନେ ଶକ୍ତି, ପ୍ରତାପ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଚାହିଦାରେ ଆଣି ଦିଆଯାଇନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଲାଗି ନୂତନ ନୁହଁନ୍ତି, କେବଳ ଜନକନନ୍ଦନୀ ସୀତା ଛଡ଼ା। ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ଶୋଭାମୟ, ମାନ୍ୟତା ଓ ଶିଳ୍ପରେ ଅତିଶୟ, ଦୟା ଓ ଶୀଳରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; କୌଣସି ଅସୁନ୍ଦର କିମ୍ବା ଅନ୍ତ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖି ହନୁମାନ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ହୋଇପାରନ୍ତି, ତେବେ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ଏହି ମହିଳାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉଚ୍ଚ କୁଳର। ପୁନି ହନୁମାନ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତଥାପି ଲଙ୍କାର ଏହି ମହାତ୍ମା ରାଜା ତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତେ ଅତି ଅଧର୍ମ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛନ୍ତି। ଏଠିରେ ଦଶମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ହନୁମାନ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଶୟନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଦେବତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ଉତ୍ତମ ଆସନ, ଦାତୀ ଓ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ବେରିଲ ରତ୍ନ ବିନ୍ୟାସ, ଶ୍ରୀମୟ ଏବଂ ଧନଦାୟୀ। ଏହି ଶୟନର ଏକ ଭାଗରେ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ ଏକ ଧଳା ଛତା, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଚମକୁଥିଲା। ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ଏହି ଆସନ ଉତ୍ତମ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା, ଏଥିରେ ଅଶୋକ ଫୁଲର ମାଳା ବିଛାଯାଇଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ, ସୁଗନ୍ଧି ମନ୍ଦ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଦୁ ମେଖ ଦ୍ୱାରା ଆଛାଦିତ, ଚାରିପାଖରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଫୁଲର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ। ଏହି ଆସନରେ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ ଏକ ମେଘ ପରି ଅଭିରୂପ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚୁଡ଼ା, ଲାଲ ଆଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା, ଶୋଭାମୟ ଚାନ୍ଦି ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ। ତାଙ୍କର ଶରୀର ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ମାସି ଯାଇଥିଲା, ସାଂଜ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲା, ମେଘ ଉପରେ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି।