ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଂଶରେ, ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ଅନେକ ଭାର୍ୟାମାନେ ଅତି ଶ୍ରମିତ ଏବଂ ମଦିରା ଓ ବିଳାସରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର କେହି ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ଲୁହା ଲୁହା କେଶ ଓ ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧି, ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହଣା ଚିଁଡ଼ା ଏବଂ ମନ ନିଦ୍ରାରେ ଶିକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇଥିଲେ। କେହି ମହିଳା ତାଙ୍କର କପାଳର ଚିହ୍ନ ମିଛି ଯାଇଥିଲା, କେହି ତାଙ୍କର ପାଦ ଦଣ୍ଡ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ମାଳା ଚିଁଡ଼ି ଦିଆଯାଇ ଶୁଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ କେହି ମହିଳା ପାର୍ଲ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କେହି ମହିଳା ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଖସିଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର କମର ମାଳା ଖୋଲିଯାଇଥିଲା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯୁବତୀମାନେ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେହି ମହିଳା କଣ୍ଠା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କେହି ମହିଳାର ପୋଶାକ ମୁଖ ଉପରେ ଶ୍ବାସରେ ଫୁଲି ଉଠୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁଖ ଧଳା ପୋଶାକର ତଳାରେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲା। କେହି ମହିଳାର କଣବା ମାଳା ଶ୍ବାସରେ ହଳେଇ ଚାଲୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଚିନି ଓ ମଦିରା ର ସୁଗନ୍ଧ ନିକୁଟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ରାବଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା। କେହି ରାବଣଙ୍କ ଭାର୍ୟା ତାଙ୍କର ସହଭାଗିନୀଙ୍କ ମୁଖର ସୁଗନ୍ଧ ଶ୍ବାସ ନେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଅତି ଆସକ୍ତ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସହଭାଗିନୀଙ୍କ କ୍ଷେମ ଚିନ୍ତାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା ନଥିଲା। ଏଠାରେ କେହି ଅଳଙ୍କୃତ ହାତ ଏବଂ ପୋଶାକ ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ, କେହି ଅନ୍ୟ ମହିଳାର ଛାତି, ହାତ, ଗୋଦି ଏବଂ ସ୍ଥନ ଉପରେ ଶୁଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଶୁଇ ବନ୍ଧୁତା ଏବଂ ମଦିରାର ଅନୁଭୂତିରେ ଲିନ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଦେହର ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ହାତ ଦେଇ ଗୁଞ୍ଜି ଏକଠି ଶୁଇଥିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଏକ ଫୁଲର ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଦିରାର ମହୁମାଖି ଗୁଞ୍ଜି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ଲତା ଯେପରି ଏକଠି ହୋଇ ବାତାସରେ ଲିନ ହୁଏ, ତେଉଁପରି ମହିଳାମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଶୁଇଥିଲେ। ରାବଣଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ମଧୁର ଶୋଭା ଏବଂ ମହୁମାଖିର ଗୁଞ୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏତେ ଅଳଙ୍କାର, ଦେହ, ପୋଶାକ ଓ ମାଳା ମିଶିଥିଲା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ କେହି ମହିଳାକୁ ଅଲଗା କରି ଚିହ୍ନିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ରାବଣ ଆରାମରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ମହିଳାମାନେ ସୁନା ଦୀପ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ପରି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲା। ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାଜା, ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁବତୀମାନେ ଆସକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଆନ୍ତି, କିଛି ମହିଳା ଏଠାରେ ଆଣି ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ମହିଳାମାନେ କୌଣସି ବଳ, ଶୂରତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚେଷ୍ଟାରେ ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନଥିଲେ; ତାଙ୍କର କୌଣସି ନୂତନ ଭାର୍ୟା ନଥିଲେ, ମାତ୍ର ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଛଡ଼ା। କୌଣସି ମହିଳା ନିମ୍ନ କୁଳର ନଥିଲେ, ଅସୁନ୍ଦର ନଥିଲେ, ଅସଜ୍ଜନ ନଥିଲେ, ଅସମ୍ମାନିତ ନଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଗୁଣବତୀ ଓ ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ—ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଏପରି ଅଟୁଟ ଲକ୍ଷଣର, ତେବେ ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଭାର୍ୟାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ କୁଳର। ପୁନି ହନୁମାନ୍ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତଥାପି ଲଙ୍କାର ଏହି ମହାତ୍ମା ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ନିମନ୍ତେ ଏକ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ପରେ, ହନୁମାନ୍ ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶୟନ ଦେଖିଲେ, ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ। ଏହା ଅତି ଶୁଭ୍ର ଚାଦର, ଦାତୁର ଓ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଓ ବେରିଲ ମଣି ଦ୍ୱାରା ସଜିଥିଲା। ଏହି ଶୟନର ଏକ ଅଂଶରେ ଧଳା ଛତା ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାରାମାଳା ମଧ୍ୟରେ। ପ୍ରକାଶମାନ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଅଶୋକ ଫୁଲ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ଚମର ଦେଇ ନିଃଶ୍ବାସିତ ହୋଇଥିଲା, ଅନେକ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତମ ଧୂପର ଗନ୍ଧ ମିଶିଯାଇଥିଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାଦର ଓ ମୃଦୁ ଉନ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଏହି ଶୟନ ମଣିମାଳା ଓ ଫୁଲ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଆସନରେ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ—ଏକ ବିଜୁଳି ମେଘର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ଚମକୁଥିବା ମଣି ଲତାର କଣବା, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ, ଚମକୁଥିବା ଚାନ୍ଦି ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଲାଲ ଚନ୍ଦନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧରେ ଅଙ୍ଗ ଲିପ୍ତ ଥିଲା, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ଲାଲ ଆଲୋକ ଓ ବିଜୁଳି ରେଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭାରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିବା, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଗଛ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗୁଛି ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ମାଣ୍ଡର ପର୍ବତ ପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଅନ୍ତଃପୁରର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରର ଶୋଭା ଓ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଏକ ଗଭୀର ଅନୁଭୂତିରେ ଲିନ ହୋଇଗଲେ।