ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାର ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲା—ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଅନେକ ଭାବରେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି, କେହି ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଉପରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ଛାତି ଫିଙ୍ଗି ଖେଳିବା, କେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଦେଖାଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ। କେଉଁଠି ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସହ ବାହୁପାଶରେ ରହିଛନ୍ତି, କେଉଁଠି କେହି ଶୁଅଛନ୍ତି; କେହି ହସୁଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ନଗରୀ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ଗଜ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ସେହିଠିରେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏବଂ ବୀରମାନେ ମନୋବିକଳ ହୋଇ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳାଶୟରେ ସର୍ପମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ଏଠି ଅନେକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଓ ଗୁଣରେ ଅନନ୍ୟ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣ ଓ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ଖୁସି ହେଲେ; କିନ୍ତୁ କିଛି ବିକୃତ ଆକୃତିର ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଅନେକ ଗରିମାମୟ, ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ର, ପ୍ରିୟଜନ ଓ ମଦ୍ୟପାନରେ ଆସକ୍ତ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟୋତିରେ ତାରାମାନଙ୍କ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଅନେକ ନାରୀ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବିହାର କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ଏକାଠି ହୁଏ। କିଛି ନାରୀ ଉଚ୍ଚ ଚାଲରେ ବସି, ପ୍ରିୟଙ୍କ ଅଂକରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ, ଆଉ କିଛି ଆଶା ଭାବରେ ବସିଥିଲେ। କିଛି ନାରୀ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲେ, କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟ ଓ ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କିଛି ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିର ଅଭାବରେ ତଥାପି ରୂପରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମଧୁର ଅଙ୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ପାଇ ପରେ ସେମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଖୁସିରେ ଘରେ ରହି, ହନୁମାନ୍ ସେମାନେ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ମନୋହର ଭୃକୁଟି, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ମାଳାରେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ନାରୀମାନେ ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ ସୀତାଙ୍କ ଉପରେ—ଏହି ରାଜବଂଶର ଜନ୍ମ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଲତାପରି ନମ୍ର ଶରୀର, ମହାନ୍ ମନସ୍କା ସୀତା। ସେ ଦେଖିଲେ ସୀତା ପୁରାତନ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ଅଟୁଟ, କ୍ରିୟାଶୀଳ ହରିଣୀ ଦୃଷ୍ଟି, ଅପେକ୍ଷାରେ ଦୀନ, ପତିଙ୍କର ଗୌରବ ମନ ତାଙ୍କରେ ବିଲୀନ, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ତାଙ୍କ ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଆବିର୍ଭୂତ, ଗରମିରେ କ୍ଷୀଣ, ପୂର୍ବରୁ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ ହାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଏବେ ଗାଢ଼ ଗଳା ଓ ମନୋହର ଭୃକୁଟି ସହିତ, ତିନି ଦେଖିଲେ ଏକ ନୀଳଗଳା ପକ୍ଷୀ ପରି ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ସେଠି ସୀତା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଏକ ରେଖା, ଧୂଳି ଲଗା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରେଖା, ଚିହ୍ନ ଓ ମେଘରେ ବାଙ୍କି ରେଖା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ହନୁମାନ୍ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି କ୍ଷଣକ ଶାନ୍ତି ପରେ ଧୀର ଲୋକ ଅସ୍ତିର ହୁଏ। ଏଠାରେ ଛଅଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ୍ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚାଳାକି ସହିତ ଲଙ୍କା ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ନଗରୀ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ସୌଭାଗ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେବତାରାଜ ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଏହି ପ୍ରାସାଦ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଅଟୁଟ ବନକୁ ସିଂହମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହା ଚାନ୍ଦି ଏବଂ ସୁନା ରେ ଭୂଷିତ ଦ୍ୱାର, ଅନେକ ପ୍ରକାର ମଣ୍ଡପ ଓ ଦରଜା ସହ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଏଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀଚାଳକ, ଅଦମ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା, ଅଜୟ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରାସାଦ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଭରିଥିଲା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନ ଓ ରଥ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏବଂ ରାଜାସନ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପଶୁପକ୍ଷୀ ଏଠି ଥିଲେ। ଭିତର ରକ୍ଷା ଓ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଏଠି ଥିଲେ। ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ ଅନେକ ଶୁଭ୍ର, ମନୋହର ନାରୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଅଳଙ୍କାରର ଝଙ୍କାର ଏହାକୁ ସାଗର ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦିତ କରୁଥିଲା। ଏହି ପ୍ରାସାଦ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା, ଏଠି ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଏହା ସିଂହରେ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ବନ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଢୋଳ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ସଂଖ ଧ୍ୱନିରେ ଏହି ପ୍ରାସାଦ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, ପର୍ବଦିନରେ ପୂଜିତ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମ୍ମାନିତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାମନା ପ୍ରାସାଦ ସାଗର ପରି ଗଭୀର, ସାଗର ଗର୍ଜନ ପରି ଶବ୍ଦିତ ଏବଂ ବିପୁଳ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ଭରିଥିଲା। ଏଠି ମଣିମାଣିକ୍ୟର ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହିଠାରେ ଲଙ୍କାର ଶୋଭା ଅଛି।" ଏହିପରି ରାବଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଘୂରିବାରେ ଲାଗିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଘର ଘର ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନ ଉଦ୍ୟାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଦେଖିବାରେ ଲାଗିଲେ। ତେବେ ସେ ଅତି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ପ୍ରହସ୍ତର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏଠାରୁ ମହାପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ଘରକୁ ଲାଫ ଦେଲେ। ତାପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମେଘପରି ବଡ଼ ଘରକୁ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଘରକୁ ଲାଫ ଦେଲେ। ଏହିପରି ମହୋଦର, ବିରୂପାକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳିଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ବଜ୍ରଦନ୍ଷ୍ଟ୍ର, ଶୁକ, ତ୍ୱରିତଗତି ସାରଣ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଘରକୁ ଲାଫ ଦେଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ଙ୍କ ମହଲକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଜମ୍ବୁମାଳି, ସୁମାଳିଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାପରେ ରଶ୍ମିକେତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଶତ୍ରୁ, ବଜ୍ରକାୟଙ୍କ ଘରକୁ ଲାଫ ଦେଲେ। ବାୟୁପୁତ୍ର ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ସମ୍ପାତି, ବିଦ୍ୟୁଦ୍ରୂପ, ଭୀମ, ଘନ, ବିଘନଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ଶୁକନାଭ, ଚକ୍ର, ଶଠ, କପଟ, ହ୍ରସ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ, ଦନ୍ଷ୍ଟ୍ର, ଲୋମଶ ରାକ୍ଷସମାନେ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ।