ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବାନର ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଚାନ୍ଦିର ଆଲୋକ ଛଡାଇ ଚମକୁଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେଉଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ଏକ ମତିହୀନ ବଳଦ ବନରେ ଘୁରୁଛି। ସେ ଶୀତଳ କିରଣ ଦେଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସଂସାରର ପାପକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲେ, ମହାସାଗରକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ। ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପରେ, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା ପରି, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଚମକୁଥିଲେ। ରୂପା ଖଞ୍ଜରିରେ ହଂସ, ମନ୍ଦର ଗୁହାରେ ସିଂହ, ଗର୍ବିତ ହାତୀ ଉପରେ ବୀର ଯେପରି ଚମକେ, ତେଣୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲେ। ଧନ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, କୌଣସି ତୁଷାର, ହିମ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଗ୍ରହର ଛାୟା ନଥିଲା, ତାଙ୍କର ଚମକ ଅକଳୁଷିତ ଥିଲା। ସିଂହ ଶିଳା ମଞ୍ଚରେ, ହାତୀ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, କିମ୍ବା ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କଲେ ଯେପରି ଚମକେ, ଏହି ପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଚମକୁଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଧଳିଆ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ସମୟରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଦେଲା, ବଢ଼ୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭୋଜୀମାନେ ଦୂରେଇଗଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲା। ତାଳ ବାଦ୍ୟ ଓ ତାନପୁରାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଗଲା, ଶିଳ୍ପଶୀଳ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ସହ ଶୋଇ ଥିଲେ, ଏହିପରି ରାତିରେ ଚରଣ କରୁଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ବି ମଜା କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବାନର ଲଙ୍କାରେ ମଦ ଓ ଅନୁଶାସନ ହରାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ କୁଳମାନେ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଚମତ୍କାର ଆସନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ବୀରମାନଙ୍କର ମହିମାରେ ଦୀପ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ପରସ୍ପରକୁ ଦୁଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ କହୁଥିଲେ, ଦୃଢ଼ ବାହୁ ଦେଇ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗୁଥିଲେ, ମଦରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ପିଇଯାଇ ଏକଅପରକୁ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ଛାତି ଫିଙ୍ଗୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଉପରେ ଅଙ୍ଗ ଦେଇ ଶୋଇଥିଲେ, ନିଜର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଉଥିଲେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ଦେଇ ଅଭିମାନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ପ୍ରେମିକାମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା, କିଏ ଶୋଇଥିବା, କିଏ ହସୁଥିବା ଏବଂ କିଏ କ୍ରୋଧରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେହି ସହରୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ହାତୀ ନାଦ କରୁଥିଲେ, ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ବୀରମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଜଣେ ମନେ ପଡ଼ୁଥିଲା ଯେପରି ହ୍ରଦରେ ନାଗମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି। ସେ ଏହି ସହରରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରଥମ, ଉତ୍ତମ ନାମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥିବା ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଚମକୁଥିବା ହାନ୍ସମାନେ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ଏହାସହିତ କିଛି ବିକଳାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର, ମହାମାନ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରିୟଜନ ଓ ମଦରେ ଆସକ୍ତ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ତାରାମାନେ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଅନେକ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରାତିରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଚମକୁଥିଲେ, କିଏ ମିତ୍ରଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ଯେପରି ଚଡ଼ିଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ରହନ୍ତି। ପୁନି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନାରୀ ଉପରି ତଳ ତଳାରେ ବସି, ପ୍ରିୟଙ୍କ ଗୋଦରେ ଆରାମରେ ଶୋଇଥିଲେ, ପତିପରାୟଣ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ; ଜ୍ଞାନୀ ବାନର ଅନେକ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେ ଅଭିଲାଷାରେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। କିଏ ଅବରଣ ଥିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲେ; କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଲ୍ୟର ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ଥିଲେ; ପୁନି କିଏ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିୟୋଗ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା। ଏପରି ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ପାଇ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୁଭାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଘରେ ଖୁସି ହୋଇ ଚମକୁଥିବା ନାରୀମାନେ ଦେଖି, ସେ ବୀର ବାନର ମନ ମୁଗ୍ଧ ହେଲା। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ, ବଙ୍କିଆ ଲମ୍ବା କପାଳ ଓ ଅପୂର୍ବ ନୟନ, ଶତପଦ୍ମ ମାଳା ପରି ଅଳଙ୍କାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜସ୍ବାଭାନ୍ତି, ମନରେ ଉଚ୍ଚ, ତନୁମଧ୍ୟ ଓ ମନୋବଳବାନ୍ତି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ସୀତା ପୁରାତନ ପଥରେ ଦଢ଼ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, କ୍ରିୟାଶୀଳ ହରିଣୀ ନୟନ, ଆଶାରେ ବିହ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ମହିମା ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ସବୁ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବଦା ବିଶିଷ୍ଟ। ତାପରେ ତାପରେ କ୍ଲେଶିତ, କଣ୍ଠ ଅଶ୍ରୁରେ ରଙ୍ଗା, ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଅପୂର୍ବ କପାଳ ଓ ଗଢ଼ା ରଙ୍ଗର କଣ୍ଠ, ସେ ମନେ ହେଉଥିଲେ ଅରଣ୍ୟରେ ନୈଳିକା ପକ୍ଷୀ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ସେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଚନ୍ଦ୍ରର ରେଖା ପରି, ଧୂଳିରେ ଢାକା ସୁନା ରେଖା ପରି, ଚିହ୍ନ ଓ ମାର୍କ ପରି, ବାତାସରେ ବାଙ୍କି ଯାଇଥିବା ମେଘ ରେଖା ପରି ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ପୁରୁଷ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ବାନର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ, ଯେପରି ଧୀର ଲୋକ ଅଳ୍ପ ବିଶ୍ରାମ ପରେ ଅବସାଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହିପରେ ଛଅଟିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ସେ ବାନର ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଲଙ୍କାରେ ସ୍୵ଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜପ୍ରସାଦ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିଲେ। ଧନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ବାନର ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କର ନିବାସ ସମୀପକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଙ୍ଗର ଦୀପ୍ତିମୟ ପ୍ରାଚୀର ଘେରିଥିଲା। ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଯେପରି ସିଂହ ଜଙ୍ଗଲ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବାନର-ହାତୀ ଏହି ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ଚମକୁଥିବା ଦେଖିଲେ।