ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ହନୁମାନ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା ଚିଁହ୍ନରେ ଚମକୁଥିଲା, ଦିନ ରାତି ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେଉଥିଲା, ମାନେ ଏକ ମଦପାନ କରିଥିବା ବଳଦ ପରି ପାଶ୍ରେ ଘୂରୁଥିଲା। ସେ କୁଳିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଜଗତର ପାପ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲା, ବଡ଼ ସାଗରକୁ ଉତ୍ପାଦିତ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା। ମନ୍ଦାର ପର୍ବତରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ଯେପରି ଚମକୁଥିଲେ, ତାଳପଟରେ ତାଳ ଫୁଲ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଚମକୁଥିଲେ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଅତି ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏକ ଚାନ୍ଦି ଖଞ୍ଜ ମଧ୍ୟରେ ହଂସ ପରି, ମନ୍ଦାର ଗୁହାରେ ସିଂହ ପରି, ଏକ ଗର୍ବିତ ହାତୀରେ ବୀର ପରି, ଏପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଚମକୁଥିଲା। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁଭ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ, କୌଣସି ତୁଷାର, କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ନାହିଁ, ଏହା ଅପରିମଳ ଚମକରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ଏକ ଶିଳା ଶିକର ଉପରେ ସିଂହ ପରି, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀ ପରି, ଏକ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିବା ରାଜା ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଚମକୁଥିଲା। ସେ ଶୁଭ୍ର ସନ୍ଧ୍ୟା ଏପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ନବ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଇ, ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରି, ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭୋଜୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୂର କରି, ରାମର ଚିନ୍ତନରେ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲା। ଏଉଁ ସମୟରେ ତାନ୍ପୁରା ଓ ତାରା ମାନ୍ୟର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଆଚରଣରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଇଥିଲେ। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଅନ୍ଧାଳା ଅବସ୍ଥାରେ ରାକ୍ଷସ ମାନେ ମଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ରଥ, ହାତୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଉତ୍ସବ ଶହର; ଏଉଁ ମଦାସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ, ଦୃଢ଼ ହାତ ଉଠାଇ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ମଦରେ ଏକାଅପରକୁ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। ଦେମନମାନେ ତାଙ୍କ ଛାତି ଉଠାଇ, ଅଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଉପରେ ରଖି, ନିଜ ଆକୃତି ଦେଖାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଦେଖାଇ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ନାରୀମାନେ, କିଛି ଶୟନ କରୁଥିଲେ, କିଛି ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଦେଖାଇ ହସୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କ୍ରୋଧରେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ନଗର ମହା ହାତୀମାନେ ତୁଣ୍ଡ ଦେଉଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସିଥିବା, ଏବଂ ହିରୋମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିବା, ଏକ ଅଝରା ତଳା ଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିବା ପାଇଁ ପୁଲିକୁ ଦେଖିବା ପରି ଚମକୁଥିଲା। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, ଏହି ନଗରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେମନମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଢତା ଦେଖାଇ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏକାଏକି ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ନାମରେ ଚମକୁଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ଚମକୁଥିଲେ, ହନୁମାନ ଏହା ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ; ଏବଂ କିଛି ବିକୃତ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର, ମହା ଗୁଣବତୀ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମଦପାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ତାରାପରି ଚମକୁଥିଲେ। ମଧ୍ୟରାତିରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ନାରୀମାନେ, କିଛି ସାଙ୍ଗମାନେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲେ। ଉପର ତଳାରେ ବସିଥିବା କିଛି ନାରୀମାନେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ନିବେଦିତ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ କିଛି ଅନ୍ୟ ଚାହିଦାରେ ବସିଥିଲେ। କିଛି ନାରୀ, ଖୋଲା ଭାବରେ ଗୋଲାପୀ କମଳ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଲ୍ୟର, ଶୁଧ୍ଧ ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଚମକରେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଦେଖାଇ ଅଳ୍ପ ଚମକୁଥିଲେ। ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଲାଭ କରି, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ସଫଳତାରେ ଭରି, ଘରେ ଖୁସି ହେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା ନାରୀମାନେ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ। ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ, ବକ୍ର ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ଚୋଖ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାରର ମାଲା, ଏକ ଶତ କମଳ ପୁଷ୍ପ ମାଲା ପରି ଚମକୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୀତା, ରାଜଘରର ଜନ୍ମ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାଖାପରି ସୁନ୍ଦର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିନ୍ତାରେ ଅନୁସୃତ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଶୀତା ପୁରାତନ ପଥରେ ଉପସ୍ଥିତ, ମାଉସ ଚୋଖ, ଆଶାରେ ଅନୁସୃତ, ସ୍ୱାମୀର ଗୌରବ ଚିନ୍ତା ମନରେ ଲିନ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ନାରୀ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାପରେ ଦେଖିଲେ, ତାପରେ ଅପିଡ଼ିତ, ଗଳା ଅଶ୍ରୁରେ ଦୂଷିତ, ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଚମକୁଥିବା ପାଳକ ଓ ଗଭୀର ରଙ୍ଗର ଗଳା, ଏକ ନୀଳଗଳା ପକ୍ଷୀ ପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା। ଏକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ରେଖା, ଧୂଳିରେ ଢ଼କା ସୁନା ରେଖା, ଚିହ୍ନ ଦେଖିବା ପରି, ହାଲୁକା ମେଘ ରେଖା ପରି ହାଲୁକା ହେଇଥିଲା। ହନୁମାନ ଦେଖିଲେନି ଶୀତା, ରାମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ପୁରୁଷ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅଳ୍ପ ବିଶ୍ରାମ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ। ଏଉଁ ସମୟରେ ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଲଙ୍କାରେ ଅତି ଚେପାଳ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସମସ୍ତ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଦେଖିଲେ। ସେ ଆଶୀର୍ବାଦିତ ଭାଗ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା, ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସ ଉପରେ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୂର୍ଦ୍ଧ ଦେଖାଇବା ଚମକୁଥିବା ଦେଉଳ ଦେଖିଲେ। ଏହା ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏକ ଶିଳା ଜଙ୍ଗଲରେ ସିଂହ ପରି, ହନୁମାନ ଏହି ପ୍ରାସାଦକୁ ଚମକୁଥିଲା। ସୁନ୍ଦର ଚାନ୍ଦି ଦ୍ୱାର, ସୁନା ତଳା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ଦ୍ୱାରରେ ଶୋଭିତ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ସାରଥୀ, ଶୂର ଓ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଯୋଧା, ଅଜୟ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସାରଥୀ ଏଉଁଠି ଜମା ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରାସାଦ ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଭରିଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଶୋଭିତ, ବଡ଼ ରଥ ସାରଥୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାସନରେ ଭରିଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା।