ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାକ୍ଷସ ନଗରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲେ ଯେ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ମଣିଷ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଫୁଲ ମାଳା, ବିଭିନ୍ନ ଚନ୍ଦନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳିପାରୁଛନ୍ତି। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ୍ଡ ଓ ବିଜୁରୀ ହାତରେ ଧରିଥିବା, ଏକ ଲକ୍ଷ ରାକ୍ଷସ ନିର୍ମଳ ଦୃଢ଼ ଦୂତୀ ଭାବରେ ରାତିଦିନ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍ଗୃହ ଆଗରେ ରାବଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘର ଦେଖିଲେ, ଯାହାର ସୁନା ଦ୍ୱାର ବିଶିଷ୍ଟ ଧାରା ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଭୟ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖାଉଥିଲା। ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣଙ୍କ ଘର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ନିର୍ମିତ, ଲୋଟସ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଖାଳି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେ ଘର ଦେଖିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଦେବତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପରି ଦିବ୍ୟ ଦେଖାଉଥିବା, ସୁନ୍ଦର କୂଳ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ଦେବତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ର ଗଞ୍ଜନା ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଘର ଅନ୍ତରେ ଘୋଡ଼ା ର ହିଙ୍ଗାର, ଭୂଷଣ ର ରବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ, ବିମାନ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ହାତୀ ଦେଖିଲେ। ଚାରିଦିଗରେ ଚାରି-ଦନ୍ତି ହାତୀ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ମଦୋନ୍ମତ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଘର ରାକ୍ଷସ ରାଜା ରାବଣ ଏବଂ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଏହି ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସୁନା ଓ ମଣି ରେ ଶୋଭିତ ରେଳିଂ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ମୁକୁତ ଓ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ର ସୁଗନ୍ଧ ରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ। ଏଠାରେ ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ ହନୁମାନ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମାକୁ ଦେଖିଲେ, ଆକାଶରେ ଚାନ୍ଦ ର ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ଆଲୋକ ବିକିରିତ, ବେଳେ ଉଦୟ ଓ ବେଳେ ଅସ୍ତ, ମଦୋନ୍ମତ ବୃଷ୍ଟି ପରି ଚାରିଦିଗ ଘୁଞ୍ଚିବା। ଶୀତଳ କିରଣମୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକ ର ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ କରୁଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା। ପୃଥିବୀରେ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେପରି ଦେଖାଉଥିବା, ସମୁଦ୍ର ର ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ପଦ୍ମ ମାଧ୍ୟରେ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଏହିପରି ଶୋଭିତ। ଚାନ୍ଦ୍ର ର ଶୋଭା ଏକ ଚାନ୍ଦି ଖାଞ୍ଚି ମଧ୍ୟରେ ହାଉସ ପରି, ମନ୍ଦାର ଗୁହାରେ ସିଂହ ପରି, ଏକ ଗର୍ବିତ ହାତୀ ଉପରେ ନାୟକ ପରି ଆକାଶରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ନିର୍ମଳ, ତିବ୍ର ଆଲୋକରେ, ତୁଷାର, ଶିତ, ଏବଂ ବଡ଼ ଗ୍ରହର ଛାୟା ରହିତ, ଦୃଢ଼ ଶୋଭା ରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏକ ସିଂହ ଯେପରି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଶୋଭିତ, ହାତୀ ଯେପରି ବନରେ, ରାଜା ଯେପରି ରାଜ୍ୟ ଉପରେ, ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଶୋଭିତ। ସୁନ୍ଦର ସାନ୍ଧ୍ୟା, ସ୍ଵର୍ଗ ପରି ଆଲୋକମୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରି, ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭୋଜୀଙ୍କୁ ଦୂର କରି, ରାମ ରେ ଆନନ୍ଦିତ ମନକୁ ଶୀତଳ କରି। ତାର ତନ୍ତୁ ଶ୍ରବଣ ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ରେ ରମିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହ ଶୋଇଥିଲେ; ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ବିଚିତ୍ର ଚଳିତ ରାତି-ଚରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆନନ୍ଦ ରେ ଚାଲିଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉନ୍ମତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଶାସନ ହୀନ ରାକ୍ଷସ ଦଳ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଭରିଥିବା, ନାୟକଙ୍କ ଶୋଭା ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସେମାନେ ନିଜର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ଉଠାଇ, ଅତିରିକ୍ତ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ, ମଦୋନ୍ମତ ଭାବରେ ଅସଂଗତ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାପରି ଅନ୍ୟକୁ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦେମନମାନେ ନିଜର ଛାତି ଓ ଅଙ୍ଗ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଦେଖାଇ ରମିତ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ନାରୀ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୋଇଥିବା; କିମ୍ବା ଶୋଭାମୟ ମୁହଁରେ ହସୁଥିବା, କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ କରୁଥିବା ନାରୀ। ନଗରୀ ହାତୀ ର ଗଜନା ରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଓ ଆଦର ପାଇଥିବା, ନାୟକଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ଵାସ ରେ, ଏକ ସର୍ପ ତଳାପରି ଶୋଭିତ। ହନୁମାନ୍ ଏହି ନଗରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଧାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଧାରୀ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଶୋଭା ଧାରୀ ରାକ୍ଷସ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଓ ଗୁଣବତୀ ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ଆନନ୍ଦ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ କିଛି ବିକୃତ ରୂପ ଧାରୀ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଦର ଯୋଗ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଧାରୀ, ମହାମାନ୍ୟତା ଧାରୀ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବା, ମଦପାନ ରେ ରମିତ ନାରୀ ଦେଖିଲେ, ତାରା ମଧ୍ୟରେ ତାରାପରି ଶୋଭିତ। ଏକାଏକି ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ମଦୋନ୍ମତ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ନାରୀ, କିମ୍ବା ସାଥୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା, ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀପରି ଦେଖିଲେ। ଉପର ତରସରେ ବସିଥିବା, ପ୍ରିୟଙ୍କ ମୋଡ଼ରେ ଶୋଇଥିବା, ପତିଙ୍କୁ ଅନୁଗତ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, କିମ୍ବା ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ବସିଥିବା ନାରୀ ଦେଖିଲେ। କିଛି, ଅନାବୃତ ଦେହରେ ସୁନା ପଦ୍ମ ର ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂଲ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ର ରଙ୍ଗରେ; ଆଉ କିଛି ଚାନ୍ଦ୍ରିକା ର ଅଲୋକରେ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବିରହ କରି ଶୋଭା କମିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ନିଜରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୁଭା ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଘରରେ ଆନନ୍ଦ ରେ ରମିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକୁର୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ନାରୀ ଦେଖିଲେ। ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ, ବକ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ ଚୋଖ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ର ମାଳା, ଏକ ଶତ ପଦ୍ମ ପୋଖରି ର ମାଳା ପରି ଶୋଭିତ। କିନ୍ତୁ, ହନୁମାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ, ରାଜକୁଳର ଜନ୍ମ, ଚାରିପାଖ ରେ ଦେଖାଉଥିବା, ଶୋଭାମୟ ଲତା ପରି ଶୋଭିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିତ୍ତ ଧାରୀ, ସୀତାକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ, ସୀତା ପୁରାତନ ପଥରେ ବସି, ମୃଗ ଚୋଖ ପରି ଶୋଭାମୟ, ଅନୁରାଗ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ପତି ର ମନ ତାଙ୍କରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।