ଏକ ସମୟର କଥା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଣା ମହାନ ଋଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଗୁରୁ ବରଦ୍ବାଜ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ବୃହତ୍ ପାଣି ଭରିଥିବା ଗାଗର ନେଇ ତାଙ୍କର ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ। ତାହା ପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା, ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ, ସେହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତତ୍କାଳ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କର କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ହାତ ଯୋଡି ବନ୍ଦନା କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭରିତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏକ ଆସନ ଓ ସଲୁଟେସନ୍ ସହିତ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଗରିମାର ସହିତ ବସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ବସିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଆସନ ଦେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ବସିବାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଇଶ୍ୱର ସ୍ଥାନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଏହି ଘଟଣାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ବାଲ୍ମୀକି ଧ୍ୟାନରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ହିଂସାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କିପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ମରିଗଲା, ଏହା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅନୁଭବ ଶୋକରେ ହୃଦୟକୁ ତଡ଼ିଲା। ସେ ତାହାର ଦୁଃଖକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ କରି, ଏକ ଶ୍ଲୋକ କୁହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ହସିବା ସହିତ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ, “ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଏହିପରି ରହିବ; ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା, ହେ ବାଲ୍ମୀକି, ଏହି ସରସ୍ବତୀ ତୁମରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଛି।" “ବିଶ୍ୱର ପାଇଁ, ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଲେଖ। ତୁମେ ନାରଦଙ୍କୁ ଯେମିତି ଶୁଣିଥିଲେ, ସେହିପରି ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ଓ ଖୁଲା ଘଟଣାଗୁଡିକୁ କହ। ଯାହା ରାମ, ସୌମିତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ, ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଘଟିଥିଲା—ଯେକୌଣସି ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଘଟଣା—ସେ ସବୁ ତୁମର ଜ୍ଞାନରେ ଆସିବ; ଏହି କବିତାରେ କୌଣସି ମିଥ୍ୟା ଦେଖା ନାହିଁ।” “ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ର କଥାକୁ ରଚନା କର, ଯାହା ଛନ୍ଦରେ ଓ ମନୋରମ, ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ବା ନଦୀ ଥିବା ଯାଏଁ ରହିବ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରାମଙ୍କର କଥା କହିବେ, ରାମାୟଣ ଲୋକମାନେ ଶୁଣିବେ। ସେ ସମୟ ଧରି, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିବେ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କହି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଓ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ତାହାର କଥାକୁ ନାମକରଣ କରି, ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ପୁନରାବୃତ କରିଲେ, ଖୁସୀ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଯାହା ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ମାନକରେ ଗାଈଥିଲା, ସେହି ଶ୍ଲୋକର ଅବଲୋକନରେ, ଦୁଃଖ କବିତାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ମନ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, “ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣକୁ ଏହିପରି ଛନ୍ଦରେ ରଚନା କରିବି” ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତୁ। ସେ ମାନବ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ଥିମ୍, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ରାମଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲେଖିଲେ। ସେ ସମାନ ମାପରେ ଶତ ଶ୍ଲୋକରେ ଏକ କବିତା ରଚନା କରି, ଯାହା ସମ୍ମାନ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ସଂଯୋଗ ଓ ସଂଯୋଜନର ଭଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ମିଳିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିର୍ମାଣ, ରାଘୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ଦଶମୁଖଙ୍କୁ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ଗୃହୀତ। ଏହିପରି, ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର କଥାକୁ ନିବେଶ କରି, ରାମଙ୍କର ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ। ସେ ରାମଙ୍କର ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ବଳ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରିୟତା, ସହନଶୀଳତା, ମଧୁରତା ଓ ସତ୍ୟତାର ବୃହତ୍ ଗଥାକୁ ଲେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର କଥାରେ ବିଶ୍ୱମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସାହାଯ୍ୟ, ଜନକୀଙ୍କ ବିବାହ, ବାଣ ବିଭାଜନ, ରାମ ଓ ପାରଶୁରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କର ଶୁଭ ବୃତ୍ତି, ରାମଙ୍କର ପଦବୀ, ଓ କୈକେୟୀଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା—ସମସ୍ତ କଥା ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲେଖାଗଲା। ଏହିପରି, ରାମଙ୍କର ପଦବୀରେ ବିନା ଅବରୋଧ, ତାଙ୍କର ନିଷ୍କାସନ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ, ନିଶାଦର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା, ଚାରିତ୍ରରେ ଅନେକ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଗଙ୍ଗାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଭରଦ୍ବାଜ ସହିତ ମିଳିବା, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି, ଚିତ୍ରକୂଟର ଦୃଶ୍ୟ, ଓ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଖିବା—ସମସ୍ତ କଥା ଏକ ଗାଥାରେ ରଚିତ ହେଲା। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଏହି ମହାନ କାମ ଆଗକୁ ବଢିବା ସହିତ, ରାମାୟଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଥିରେ ଏହି କଥା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିବ।