ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଁର ଦୃଷ୍ଟି ଏଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା—କିଏ ଅସମାନ୍ୟ ଆକୃତିର, କିଏ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ, କିଏ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଆଉ କିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ। କିଏ ବିଭିନ୍ନ ପତାକା, ଧ୍ୱଜା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, କିଏ ବଡ଼ ବଡ଼ ବାଁଶ, ତଳ, ତଳୱାର, ଅସି, ବଜ୍ର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; କିଏ କମନ୍ଧଳୁ ଓ ପାଶ ନେଇଥିଲେ। ଏଠି ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ନିଜେ ଚାହାଁଥିବା ପ୍ରକାର ଘୁରୁଥିଲେ। ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୁଳ ଓ ବଜ୍ର ଧାରଣ କରି ଥିଲେ, ଏହି ଶତ-ଶତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଚେତନ ଓ ନିରନ୍ତର ତାଦାନ୍ତି ଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ଅନ୍ତଃପୁର ପାଖରେ ରାକ୍ଷସନାୟକ ରାବଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୃହ ଅଛି; ସେଠାରେ ବଡ଼ ସୁନା ତୋରଣ ଦେଖି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ଗୃହ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାବଣଙ୍କ ନିବାସ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ତିଆରି, ପଦ୍ମ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଖାଇଁଘେରା ଖାଳି ଦ୍ୱାରା ଘେରା। ଏହି ଗୃହ ଦେବମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଦେବଲୋକ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା। ଏଠି ଅଶ୍ୱର ହେହେଲି, ଅଳଙ୍କାରର ରବ, ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ, ଯାନ, ବିମାନ, ଅଶ୍ୱ ଓ ହାତୀ ରହିଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଦ୍ୱାରରେ ଚାରି-ଦାନ୍ତିଆ ହାତୀ, ଧଳା ମେଘ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଅଳଙ୍କୃତ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଭିତରେ ଥିଲେ। ହଜାର-ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଏହି ଗୃହକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ରକ୍ଷିତ ଗୃହକୁ ହନୁମାନ୍ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୁନା ଓ ମଣି ରେ ଘେରା ରେଖା ଥିଲା, ମୁକ୍ତା ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ରହିଥିଲା, ଅଗ୍ର ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଥିଲା। ଏଠି ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ହନୁମାନ୍ ଆକାଶରେ ଧଳା ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଆମ୍ବେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି ଆଉ ପୁଣି ଉଦିତ ହେଉଛନ୍ତି, ମଦୋନ୍ମତ ବଳଦ ସଦୃଶ ଆକାଶରେ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଶୀତଳ କିରଣ ଧାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଂସାରର ପାପ ନାଶ କରୁଥିଲେ, ସମୁଦ୍ରକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ। ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଉପରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସମୁଦ୍ରରେ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ, ସେହିପରି ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା ରୂପା ଖଞ୍ଜର ତଳେ ହଂସ ସଦୃଶ, ମନ୍ଦର ଗୁହାରେ ସିଂହ ସଦୃଶ, ଗର୍ବିତ ହାତୀ ଉପରେ ବୀର ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଧନ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୌଷ୍ୟ, ଶିତ, ମହାଗ୍ରହର ଛାୟା ରହିତ ଏବଂ ଅଦୂଷ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ଯେପରି ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି ଶୋଭିତ, ଏପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆକାଶ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟକାଳରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିଥିଲା, ବଢ଼ୁଥିବା ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭୋଜୀମାନେ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଆଉ ରାମ ଭକ୍ତ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବୀଣା ଓ ତାନପୁରା ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା; ଶିଳ୍ପଶାଳୀ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ସହିତ ଶୟନ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରି, ରାତିରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, କିଏ ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଦଳରେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ରହିଛି, ବୀରମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେମାନେ ଅତି ଅଧିକ ଅପବାଦ କରୁଥିଲେ, ମଜବୁତ ବାହୁ ଉଠାଇ, ମଦରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏକାପରକୁ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। କିଏ ଅନ୍ୟର ଛାତି ଉଠାଇ, ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଉପରେ ଅଙ୍ଗ ରଖି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଦେଖାଉଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ—କିଏ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି, କିଏ ଶୁଅଛନ୍ତି; କିଏ ଶୁଭ୍ର ମୁହଁରେ ହସୁଥିଲେ, କିଏ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ଏହି ନଗର ମହାହାତୀଙ୍କ ଘଣ୍ଟି, ସମ୍ମାନିତ ଓ ଉଚ୍ଚାସନରେ ବସିଥିବା, ଆଉ ବୀରମାନେ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ପାଖରେ ଅଜଗର ଥିବା ଜଳାଶୟ ସଦୃଶ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ସେଠି ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରଥମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଥିବା, କର୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଏହି ଲୋକର ନେତା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ଶୁଭ୍ର ନାମ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସ୍ୱଭାବକୁ ଉଚିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପରେ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ; ଏବଂ କିଏ ବିକୃତ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏଠି ସେ ମହାସମ୍ମାନିତ, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଥିବା, ମହାମାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ, ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବଢ଼ି ଲାଗିଥିବା, ମଦରେ ଲିନ, ନିଜ ରୂପରେ ତାରାଗଣ ସଦୃଶ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ। କିଏ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିଏ ସଙ୍ଗୀନୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଯେପରି। ଅନ୍ୟମାନେ ଉପର ତଳାରେ ବସି, ପ୍ରିୟଙ୍କ ଅଂକରେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ପତିନିଷ୍ଠା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, କିଏ ଆଶାରେ ଆସି ବସିଛନ୍ତି। କିଏ ଅବରଣ ଅବସ୍ଥାରେ, ସୁନା ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଦେଖାଉଥିଲେ; କିଏ ଉତ୍ତମ ମୂଲ୍ୟବାନ ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ; କିଏ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କର ରୂପ ମାନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ରମ୍ୟ ଥିଲା। ଏପରି ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ମିଳି, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ବଡ଼ ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଅନ୍ନଦେଇଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପରେ ଶୋଭିତ ମହିଳାମାନେ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ। ଏଠି ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦୃଶ, ଭଙ୍ଗିମା ଭଲ ଓ ଅଳଙ୍କାର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶତ ପଦ୍ମସର ମାଳା ପରି ମନୋହର। କିନ୍ତୁ ଏପରି ଅନେକ ମହିଳା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ହନୁମାନ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି—ଯିଏ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର, କୁଶଳ ମନ, ଅତି ସୁନ୍ଦର ତନୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା।