ହନୁମାନ୍ ରାତିରେ ଲଙ୍କା ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମହାପୁରୁଷ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଭବନମାନେ ଭିତରେ ଚାଲିଥିବା ପଦଶବ୍ଦ, ହାତ ତାଲି ଦେବା, ଏଉଁଠାରେ ସେଉଁଠାରେ ସିଟି ଦେବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଘରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ହେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ ଥିବା ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ରାଜପଥକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ପ୍ରଧାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ ବହୁତ ଗୋଟିଏ ରାକ୍ଷସ ଚର, କେହି ଜଟାଧାରୀ, କେହି ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥିବା, କେହି ଚାମଡ଼ା ପିନ୍ଧିଥିବା। କେହି ହାତରେ ଦର୍ଭା ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ, କେହି ଅଗ୍ନିକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧରିଥିଲେ, କେହି ଗଦା, ମୁଷଳ, ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ। କେହି ଏକ ଚକ୍ଷୁ, ବିବିଧ ବର୍ଣ୍ଣର, ଭଡ଼ ଉଦର, ବଡ଼ ଛାତି, ଭୟଙ୍କର, ବାଙ୍କ ମୁହଁ, ବିକଟ ଆକୃତି, ଏବଂ ବାମନ ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଧନୁର୍ଧର, ଖଡ୍ଗଧାରୀ, ମୁଷଳ ଏବଂ ଲୋହ ମୁଷଳ ଧରିଥିବା, ବଡ଼ ଲୋହ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଭୂଷଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। କେହି ଅତି ମୋଟ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି ପତଳା ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି ଲମ୍ବା ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି ଠିଉଁ ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି ଧଳା ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି କଳା ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି କୁବଡ଼ା ନୁହଁନ୍ତି, କେହି ଅତି ବାମନ ନୁହଁନ୍ତି। ବିକୃତ ଆକୃତି, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ସୁନ୍ଦର, ଚମତ୍କାର, ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକାଧାରୀ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେଠି କେହି ବଣ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ; କେହି ଖଡ୍ଗ, ବଜ୍ର ଧରିଥିଲେ; କେହି ଗୁଲି ଓ ପାଶ ଧରିଥିଲେ। ବହୁତ ରାକ୍ଷସ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ରରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରୁଥିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଦ୍ୟୁତ ଏବଂ ବଜ୍ର ଧରିଥିବା, ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଜାଗୃତ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକ୍ଷୟ ଥିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁର ପୂର୍ବରେ ରାକ୍ଷସ ନାୟକ ରାବଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘର ଦେଖିଲେ; ସେଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣ ଥିବା ମହାନ ଭବନ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ପର୍ବତ ଉପରେ ଗଢ଼ି ହୋଇଥିବା, ପଦ୍ମମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଖାଳି ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନିବାସ ଦେଖିଲେ। ଦେବମାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଏହି ଭବନ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରାଚୀର ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା, ଦେବସଙ୍ଗୀତରେ ଗଞ୍ଜିଥିଲା, ଦେବଲୋକ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଘୋଡ଼ାର ହିନ୍ହିନାଟ, ଅଳଙ୍କାରର ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥ, ଯାନ, ବିମାନ, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ରେ ନିର୍ଭର୍ତ୍ତିତ ଥିଲା। ଚାରି ଦାନ୍ତ ଥିବା ଧଳା ମେଘ ସମାନ ହାତୀମାନେ ଶୋଭାପାଉଥିବା ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ମଦୋନ୍ମତ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ହଜାର ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଏବଂ ରାକ୍ଷସପତି ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ହନୁମାନ୍ ସେଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟର ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଘେରା, ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକ୍ତା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧରେ ମନୋହର। ଏଠି ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ତା’ପରେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବାନର ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକରେ ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ, ପୁନଃପୁନଃ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏଁଥିବା ମଦୋନ୍ମତ ବୃଷଭ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଶୀତଳ କିରଣ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜଗତର ପାପ ନାଶ କରୁଥିଲେ, ସମୁଦ୍ରକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲେ। ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଉପରେ କିମ୍ବା ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସମୁଦ୍ରରେ କିମ୍ବା ଜଳରେ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ଯେପରି ରୂପା ଖଚିତ ପିଞ୍ଜରରେ ହଂସ, କିମ୍ବା ମନ୍ଦର ଗୁହାରେ ସିଂହ, କିମ୍ବା ସମ୍ମାନିତ ହାତୀ ଉପରେ ବୀର, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା କଳଙ୍କ ଶୂନ୍ୟ, ତୁଷାର ଓ ଗ୍ରହଣ ରହିତ ଅପୂର୍ବ ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ଯେପରି ସିଂହ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ, ହାତୀ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, କିମ୍ବା ରାଜା ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ, ସେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ସନ୍ଧ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଗ ସମାନ ଚମକୁଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ସହ ବନ୍ଧୁ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରଣ କରି, ବଢ଼ିବା ରାକ୍ଷସ ଓ ମାଂସଭୋଜୀଙ୍କୁ ଦୂର କରି, ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲା। ସେଠି ତନ୍ତୁ ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା; ସୁଶୀଳା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିଙ୍କ ସହ ଶୁଏଁଥିଲେ; ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ମଜା କରିବାକୁ ବାହାରୁଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ଦେଖିଲେ, ଅନେକ ବଂଶ, ମଦୋନ୍ମତ ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ଭରିଥିବା, ବୀରମାନେ ଶୋଭିତ ଲଙ୍କା ସହିତ। ସେମାନେ ପ୍ରଚୁର ଭାବରେ ଏକାଉଁଥିଲେ, ମୋଟ ହାତ ହଲାଇଥିଲେ, ମଦ ରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅପମାନ କରୁଥିଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାତି ହଲାଇ, ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଉପରେ ରଖି, ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଉଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଦେଖାଉଥିଲେ। ସେଠି ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା, କେହି ଶୁଏଁଥିବା, କେହି ସୁନ୍ଦର ମୁହଁରେ ହସୁଥିବା, କେହି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ। ଗଜର ଗଜ୍ଜନରେ, ଆଦରିତ ଓ ଭଲ ଆସନରେ ବସିଥିବା, ନାୟକମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା ଲଙ୍କା ଜ୍ୱଳମାନ୍ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ପୋଖରୀରେ ସାପ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା। ସେଠି ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାମ ଥିବା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ଶୁଭ୍ର ନାମରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ଗୁଣ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ କେତେକ ବିକୃତ ରୂପ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।