ରାମ ଚିତ୍ତରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଭରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, “ମୋର ପୂର୍ବଜ ସଗର କିପରି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଏହାର ଏକାଏକି ବିବରଣୀ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଆପଣ ମୋତେ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ, ମୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣି ହସି ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାମ, ତୁମେ ଏହି କଥା ଏକାଏକି ଶୁଣ, ସଗର ନାମକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ଗଲ୍ପ ଖୁବ ଚମତ୍କାର। ସଗରଙ୍କ ପ୍ରାଣାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ହିମବତ୍ ଥିଲେ। ସେମାନେ ମାଉଣ୍ଟ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପହଁଚି, ଦୁଇଜଣେ ଏକାଏକି ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ, ରାମ, ସେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଠି, ରାମ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ବିଶେଷ ପୂଜ୍ୟ। ସଗରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଅଂଶୁମାନ୍ ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବୀ ରୂପ ଧରି, ସଗରଙ୍କ ଅଶ୍ୱକୁ ଚୋରି କରି ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଭାରତୀୟ ଅଶ୍ୱ ଚୋରି ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ପୂଜାରୀମାନେ ମହାପୁରୁଷ ସଗରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଯଜ୍ଞ ଅଶ୍ୱକୁ ଏକ ଚୋର ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି; ଯଦି ଅଶ୍ୱ ଫେରାଇ ଆଣିବା ପାଇଁ ଚୋରକୁ ବଧ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ତ୍ରୁଟିତ ହେବାର ଭୟ ଅଛି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅନିଷ୍ଠରେ ପଡ଼ିବା। ଅତେଵ, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଏହା ଅବଶ୍ୟ କରନ୍ତୁ।” ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଶୁଣି, ସଗର ରାଜା ତାଙ୍କ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅମାନେ ଉପରେ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, “ମୋ ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ତୁମେ ନିମିତ୍ତ କିଛି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ରପାଥ ଓ ପୂଜାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଭାବେ ଚାଲିଛି, ତେବେ ତୁମେ ଦେମନ୍ମାନେ ଉପରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କର, ଭଲ ହେଉ। ପୃଥିବୀକୁ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଜଣେ ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତ ଭାଗ ଅନ୍ୱେଷଣ କର। ଅଶ୍ୱର ଚିହ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖିବା, ସେଉଁଠାରେ ଭୂମି ଖୋଦିବା, ଏବଂ ଚୋରକୁ ଖୋଜିବା। ମୁଁ ଏଠି, ପୂଜାରୀମାନେ ଓ ନାତିମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞରେ ଲଗି ରହିବି, ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲେ ପରେ ତୁମେ ଫେରିଆସ; ଭଲ ହେଉ।” ଏପରେ, ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଭାବରେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୂମିରେ ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ତେବେ, ତାଙ୍କ ବଜ୍ରସମ ଭୁଜା ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତ ଭାଗ ଖୋଦିଲେ। ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ୍ଡ ଓ ଭୟାନକ ହାଳ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଦରାର ହେଲା, ଏବଂ ଭୂମି ଗର୍ଜନ କରି ଉଠିଲା। ଏହି ଶବ୍ଦ, ରାଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ହାତୀ, ଦେମନ୍, ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗିଲା। ଏହିପରି ଭାବରେ, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ଯୋଜନା ଖୋଦି, ରସାତଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଁଚିଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର, ପୃଥିବୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଦି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ନାଗମାନେ ଭୟଭିତ ହେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିନତି କଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୂମିକୁ ଖୋଦି ଦେଉଛନ୍ତି, ଜଳରେ ବସୁଥିବା ବହୁତ ମହାପୁରୁଷ ବିନାଶ ହେଉଛନ୍ତି। ଯଜ୍ଞର ଅଶ୍ୱ ଚୋରି ହେଉଛି, ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଉପଦ୍ରବ ପାଇଁ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦାୟୀ।” ଏଠାରେ, ଏହି କଥାରେ ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲ କାଣ୍ଡର ଚାଳିଶ ତମ ସର୍ଗ। ଦେବମାନେଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭୟଭିତ ଦେବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ପୃଥିବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ; ସେ ମାଧବଙ୍କ ଚିର ଶ୍ରୀମତୀ, ଏବଂ ସେ ଭଗବାନ୍ ଏକାଏକି ନାୟକ। ସେ କପିଳ ରୂପ ଧରି ବିରାଜିତ, ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେବେ। ପୃଥିବୀର ପୁରାତନ ବିଭାଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ, ଏବଂ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ନାଶ ହେବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତିରିଶି ତିନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ଫେରିଗଲେ। ସେ ଉପରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୂମିକୁ ଭଙ୍ଗ କରି, ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି ତିଆରି କଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତେ ଭୂମି ଖୋଦି ଏବଂ ଘେରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଛି; ଦେବ, ଦେମନ୍, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ନାଗମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ବିନାଶ ହେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଅଶ୍ୱ ଓ ଚୋର ଦେଖିଲୁ ନାହିଁ; ଏବେ କି କରିବା ଉଚିତ? ଭଲ ବିଚାର କର।" ପୁଅମାନେଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସଗର ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେଇ କହିଲେ, “ଏବେ ଆଉ ଖୋଦିବା ଆରମ୍ଭ କର; ଭୂମିର ପୃଷ୍ଠ ଭଙ୍ଗ କର; ଚୋରକୁ ମିଳିଲେ ଫେରିଆସ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେବ।" ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ, ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ପୁଅ ନେତ୍ରତ୍ୱରେ ତଳଭୂମିକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଖୋଦିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ, ପାହାଡ଼ ଦେଖିବା ପରି, ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଭୂମିକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ବଡ଼ ହାତୀ ତାଙ୍କ ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସମସ୍ତକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବୋହିଥିଲେ। ଏଭଳି, ରାମ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅଶ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଭୂମିର ତଳଭାଗରେ ଦୀଘାଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି କଥା ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶରେ ଏକ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ବିବରଣୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ।