ବନରାଜି ଓ ନିଳା ଉପକୂଳ ଛାଡ଼ି, ବୀର ହନୁମାନ୍ ଶକ୍ତିର ସମୁଦ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରି, ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଶରୀର ରୂପ ଛାଡ଼ି ଏକ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ଅବତରିଲେ। ତାଙ୍କ ଅପ୍ରତିମ ଆଗମନରେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହେଇଯାଇଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦାନବ ଓ ନାଗମାନେ ବିହାର କରୁଥିବା, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏହି ମହାସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ଲଙ୍କାକୁ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ—ଏକ ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀ ପରି ଚମକୁଥିବା ରାବଣଙ୍କ ରାଜଧାନୀ। ଏଠାରୁ ଶୁଣ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଅମର ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗାର କଥା। ଅପରାଜୟ ସମୁଦ୍ର ପାରି ଏହି ବଳଶାଳୀ ବନର ଏକାନ୍ତରେ ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତର ଢାଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଙ୍କାକୁ ଚାହିଁଲେ। ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ମଧ୍ୟ, ସେ କ୍ଷିଣ ହେଲେ ନାହିଁ, ଶ୍ୱାସ ନେବାକୁ ମଧ୍ୟ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ। ଶତଶଃ ଯୋଜନା ମୁଁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବି, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଏକଶ ଯୋଜନା କ'ଣ ଅଟକାଇପାରିବ? ବନରମାଣ୍ଡଳରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲଙ୍କା ଦିଗରେ ଜମ୍ପ କରି, ମହାସାଗର ଉପରେ ଦୃତଗତିରେ ପରିଚାଳନା କରିଲେ। ମାର୍ଗରେ ସେ ହରିତ ପ୍ରାନ୍ତର, ଗାଢ଼ ଅରଣ୍ୟ, ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧ ଭରା କାନନ, ଓ ପର୍ବତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଚମକୁଥିବା ହନୁମାନ୍ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ବୃକ୍ଷ ଓ ଫୁଲ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲି, ଅନେକ ପର୍ବତ ଓ ଫୁଲ ଲତା ଲାଗିଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷ—ସାଲ, କର୍ଣ୍ଣିକର, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଖଜୁରି, ପ୍ରିୟଳ, ମୁଚୁଲିନ୍ଦ, କୁଟଜ, କେତକୀ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ନୀପ, ସପ୍ତଛଦ, ଅଶନ, କୋବିଦାର, ଓ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା କରବୀର ଦେଖିଲେ। ବିବିଧ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, କିଛି ଅଧଫୁଲ, ପବନରେ ଡୋଳିଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଭାବେ ବିହାର କରୁଥିଲେ। ହନୁମାନ୍ ହଂସ, କଦମ୍ବ, ପଦ୍ମ ଓ ଶତଦଳରେ ଭରିଥିବା ସରୋବର, ଖେଳସ୍ଥଳ ଓ ଅନେକ ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ। ମହାବଳୀ ବନର ଅନେକ ପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷ ଓ ଫୁଲ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖି, ରାବଣଙ୍କ ଶାସିତ ଶୋଭାମୟ ଲଙ୍କା ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହି ସୁନ୍ଦର ନଗରୀ ପଦ୍ମ ଓ ଶତଦଳରେ ଭରିଥିବା ଖାଇ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିବା ବେଳେଠୁ ଏହି ନଗରୀ ଚାରିପଟେ ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ପହରା ଦେଉଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ଏହି ମହାନଗରୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଚୀରରେ ଘେରିଥିଲା, ଘର ଗୁଡ଼ିକ ପର୍ବତ ଓ ଶରଦ ମେଘ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ଓ ଧୂସର ରାସ୍ତା, ଶତଶଃ ଦୁର୍ଗ ଓ ଧ୍ୱଜପତାକାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର, ଶ୍ରେଣୀଶ୍ରେଣୀ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଲଙ୍କା ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲଙ୍କା ଚାମ୍ପା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭବନ ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ ଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଛି। ଏହି ନଗରୀ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରାଚୀର ଓ ଦେଉଳ ତାହାର କଟି ପରି, ଏହାର ବଡ଼ ଜଳାଶୟ ତାହାର ଅମ୍ବର ପରି, ଧାର ଧାରରେ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଦୁର୍ଗ ଏହାର ଅଳଙ୍କାର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବନର ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ମନୋବିଚାରରେ ତିଆରି ଏହି ନଗରୀକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଦେଖିଲେ। ଏହାର ଉଚ୍ଚ ମହଳ ଏବଂ ମନୋହରତା କୈଳାସ ପର୍ବତର ଭବନ ପରି ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଏହି ନଗରୀ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରିଛି। ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୋଗବତୀ ନଗରୀ ଯେପରି ନାଗମାନେ ରହନ୍ତି, ଏହି ଲଙ୍କା ପୂର୍ବେ କୁବେରଙ୍କ ନିବାସ ଥିଲା। ଏହି ନଗରୀ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ, ଶୂଳ, ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରିଥିବା, ବଡ଼ ବଡ଼ ଦାନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ, ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପରେ ରକ୍ଷିତ ଗୁହା ପରି ନିରାପଦ ରଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ମହାନଗରୀର ଦୃଢ଼ ସୁରକ୍ଷା, ଚାରିପଟେ ସମୁଦ୍ର, ଓ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ରାବଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଭାବି, ହନୁମାନ୍ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏଠାରେ ବନରମାନେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ଲଙ୍କାକୁ ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ରାବଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ନଗରୀରେ ସେ କ'ଣ କରିପାରିବେ? ଏଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ନା ସମ୍ମିଳନ, ନା ଦାନ, ନା ବିଭାଜନ, ନା ଯୁଦ୍ଧ—କିଛି ଉପାୟ ରହିନାହିଁ। କେବଳ ଚାରିଜଣ ଦୃତ ବନରଙ୍କ ପାଖରେ ଉପାୟ ଅଛି—ବାଲିପୁତ୍ର, ନୀଳ, ମୁଁ ଓ ଧୀମାନ୍ତ ରାଜା। ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ବୈଦେହୀ ସୀତା ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି ନାହିଁ; ତା'ପରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭଲଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବି। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତା ବିଷୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ କଲେ। ଏହି ବଡ଼ ଶରୀର ନେଇ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନଗରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାରିପଟେ ପହରା ଦେଉଛନ୍ତି। ଏଠିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ମୋର ଚତୁରତାରେ ଠକିଯିବା ଦରକାର, ଯେପରି ମୁଁ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବି। ଦିନ ଓ ରାତିର ଉଚିତ ସମୟରେ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୋର ମହତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବାକୁ ମୁଁ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଅପରାଜୟ ମନେ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ନଗରୀକୁ ଦେଖି ହନୁମାନ୍ ପୁନିପୁନି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଚିନ୍ତା କଲେ। କେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁଁ ମୈଥିଲୀ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି, ଏବଂ ରାକ୍ଷସରାଜ ରାବଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିବିନାହିଁ? କିପରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଫଳ ହେବ ନାହିଁ? ଏକା ଏକା ମୁଁ ଗୁପ୍ତରୂପେ ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିବି, ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ହନୁମାନ୍ ଆପଣାକୁ ନିଜେ ଦୃଢ଼ କଲେ।