ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା ପରେ, ମୁନିବରଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ସେଥିରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ଏବଂ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ପରେ, ମୁନି ନିୟମାନୁସାରେ ତାହା ସ୍ନାନ କରି, ମନେ ଏହି ଘଟଣା ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗତ ଓ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀ, ଶିଷ୍ୟ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନି ଅନ୍ୟ ଆଲୋଚନାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଦିପ୍ତିମାନ ରୂପେ, ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସତ୍ୱରେ ଉଠି, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦୁଇହାତ ଯୋଡ଼ି ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଆଦର କଲେ, ଏବଂ ଭଲ ଭାବେ ନମି, ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କୁଶଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ତାପରେ, ପୂଜିତ ଆସନରେ ବ୍ରହ୍ମା ବସି, ମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ବସିଲେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଥ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନେ ସେଇ ଘଟଣା ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହି ଭାବେ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ମଧୁର କଣ୍ଠର କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ଅକାରଣରେ ହତ୍ୟା କରାଯିବାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ସେ ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୃଗୀ କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ପାଇଁ ବିଳାପ କରି ଗାଇଲେ। ପୁଣିଥରେ, ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରି ଦୁଃଖରେ ଲୀନ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ—“ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ, ସେପରି ରୁହୁ। ଏଠାରେ ଅଧିକ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାବଳେ, ହେ ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମରେ ଉଦ୍ଭବିଛି। ଏବେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନିଧି, ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗାଥା, ଜଗତ ପାଇଁ ରଚନା କର। ଯେପରି ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଘଟଣା, ସେସବୁ ତୁମେ ଏହି କାବ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କର। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହିତ ଯାହା ଘଟିଛି, ଖୋଲା କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ, ସମସ୍ତ ତୁମ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ। ଏହି କାବ୍ୟରେ ତୁମ ମୁଖରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଆସିବ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଶ୍ଲୋକରେ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବରେ ରଚନା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କାବ୍ୟ ଚାଲିବ। ଯେପରି ତୁମେ ରଚିଥିବା ରାମ କଥା ଏହି ଭୂମିରେ ଗାଇଯିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାମାୟଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ରହିବ। ଏହି ସମୟରେ ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ।" ଏପରି କହି, ପୁନ୍ୟଶ୍ଳୋକ ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ମୁନି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ଆବୃତ୍ତି କରି କରି ସେଇ ଶ୍ଲୋକକୁ ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ଏହି ଚତୁର୍ପଦୀ ଛନ୍ଦରେ ମହାମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଇଥିବା ଶ୍ଲୋକ ଆବୃତ୍ତି କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖ କବିତାରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏହିପରି ଶୁଭ୍ର ମନସ୍କ ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଉଦ୍ଭବିଲା—"ମୁଁ ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।" ଉତ୍ତମ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଏହି କାବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ରାମଙ୍କ ଯଶସ୍ବୀ କଥା ଏବଂ ଶତ-ଶତ ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କବିତା ରଚିଲେ। ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦସଂଯୋଗ ଓ ମଧୁର ରଚନାରେ, ଏହି ମହାକବି ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦଶମୁଖୀ ବଧ କଥା ରଚିଲେ—ଏହି କଥାକୁ ଶ୍ରବଣ କର। ଏହି ଭାବେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶ୍ରବଣ କର। ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଓ ତାହାର ଧର୍ମମୟ ଅର୍ଥ ଶୁଣି, ସେ ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଘଟଣା ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ହାତ ଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଧର୍ମାନୁସାରେ ଘଟଣା ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ହସିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଚଳନ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଠିକ ଭାବେ ଅବଲୋକନ କଲେ। ଏବଂ ଏହିପରି, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିବା ଯାହା କିଛି ଘଟିଥିଲା, ସେସବୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ପରେ, ଯୋଗସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଧର୍ମାତ୍ମା ବାଲ୍ମୀକି ସେଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାହାକୁ ତାଳ ଉପରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝି, ସେ ମହାମନା ବାଲ୍ମୀକି ଆନନ୍ଦମୟ ରାମଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରଚନା କରିବାରେ ମନ ଲଗାଇଲେ। କାମ, ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଗୁଣରେ ବିସ୍ତୃତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା, ମଣିମାୟ ସମୁଦ୍ର ପରି ଆକର୍ଷକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରଚିଲେ। ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ମହାମୁନି ନାରଦ ଦ୍ୱାରା କଥାହୋଇଥିଲା, ସେଭଳି ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ବାଲ୍ମୀକି ରଘୁବଂଶର କଥା ରଚିଲେ। ରାମଙ୍କ ଜନ୍ମ, ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟତା, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲାଡ଼, ଧୈର୍ୟ, ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଭାବ ଓ ସତ୍ୟଚରିତ୍ର—ଏସବୁ କଥା ରଚିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ, ଜାନକୀର ବିବାହ, ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ କଥା ଓ ପରଶୁରାମ ସହିତ ବିବାଦ, ଦଶରଥଙ୍କ ଗୁଣ, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା—ଏସବୁ ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବାଧା, ବନବାସ, ରାଜାଙ୍କ ଶୋକ ଓ ବିଳାପ, ତାଙ୍କର ପରଲୋକଗମନ—ଏହା ମଧ୍ୟ ରଚିଲେ। ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ, ନିଶାଦ ପ୍ରମୁଖ ସହିତ ଆଲୋଚନା, ସାରଥିଙ୍କୁ ଫେରାଇବା—ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଅନୁସୂତ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତରଣ, ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ସହିତ ସାକ୍ଷାତ, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ ଦର୍ଶନ—ଏହିପରି ସମସ୍ତ କଥା ବାଲ୍ମୀକି ମହାକାବ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ରଚିଲେ।