ହେ ରାମ, ଏପରି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ଉପଖ୍ୟାନ ଓ ଶୁଭ ଶିଶୁ ଜନ୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଦେଲି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୃଥିବୀରେ ଯେ କୌଣସି ପୁରୁଷ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିବେ, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ପଉତ୍ର ସମ୍ପନ୍ନ ହେବେ ଓ ସ୍କନ୍ଦ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ। ଏଠିରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସେହି ମଧୁର କଥା ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, “ହେ ଶୂରବୀର, ଏକ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସଗର ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ ଦେଖିଲେ ତିନି ସନ୍ତାନହୀନ। ସଗରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ରାନୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ଵିଦର୍ଭର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟବାଦି ଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାନୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ସେମାନେ ଦୁଇ ରାନୀଙ୍କ ସହିତ ସଗର ମହାରାଜ ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତରେ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାମୁନି ଭୃଗୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୟା କରି ଦେଲେ, ‘ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ତୁମେ ମହାନ୍ତ ସନ୍ତାନ ପାଇବା, ଓ ଏହି ଲୋକରେ ଅପୂର୍ବ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିବା। ତୁମ ଦୁଇ ରାନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ ଯିଏ ବଂଶ ଚାଲାଇବ, ଅନ୍ୟଟି ସଠିହଜାର ପୁତ୍ର ପାଇବେ।’ ଏହା ଶୁଣି ଦୁଇ ରାନୀ ହସ୍ତ ଯୋଡି ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ପଚାରିଲେ, ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିଏ ଏକ ପୁତ୍ର ଓ କିଏ ବହୁ ପୁତ୍ର ପାଇବ? ଆମେ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆପଣଙ୍କ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ହେଉ।’ ଭୃଗୁ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ହେଉ। ଗୋଟିଏ ବଂଶଧର ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ବହୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର—ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର ଚୟନ କର।’ ଏହା ଶୁଣି କେଶିନୀ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବଂଶ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ପୁତ୍ର ଚାହିଲେ। ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ, ସଠିହଜାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଚାହିଲେ। ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ କେଶିନୀ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହା ନାମ ହେଲା ଅସମଞ୍ଜସ। ସୁମତି ଗୋଟିଏ କୁମ୍ଭ ଭଳି ଗର୍ଭ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହା ଭାଗ କରି ୬୦,୦୦୦ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଘୃତ ଭରା ଘଡ଼ାରେ ପାଳନ କରାଯାଇ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନେ ଯୁବକ ହେଲେ। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଗରଙ୍କ ୬୦,୦୦୦ ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ଦେହରୂପେ ଶୋଭାମୟ ଓ ଯୁବା। ସେଠାରେ ସଗରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜସ ଛୁଆମାନେଠୁ ଧରି ସରୟୂ ନଦୀରେ ଫେଙ୍କିଦେଇ ହସୁଥିଲେ, ଏଭଳି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଥିଲେ। ନାଗରିକଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାରୁ, ତାଙ୍କ ପିତା ସେଉଁଥିରୁ ତାଙ୍କୁ ନଗର ଚ୍ୟୁତ କଲେ। ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଅଂଶୁମାନ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ। ସଗର ରାଜା ଏକ ବଳିଦାନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ଗୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ କଲେ। ଏଠି ବାଲକାଣ୍ଡର ଏକଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ପୂର୍ବଜ ସଗର କିପରି ଏହି ବଳିଦାନ ସଫଳ କଲେ, ଦୟାକରି ଏହି କଥା ସବୁବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହସି ଉତ୍ସୁକତାରେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ମହାନ୍ତ ସଗରଙ୍କ କଥା ଆଗକୁ ଶୁଣ। ତାଙ୍କ ସ୍ୱଶୁର ଥିଲେ ହିମବତ୍। ସେମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏକାପରି ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ, ଏହି ଦୁଇ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ବଳିଦାନ ହେଉଥିଲା। ସେଠାରେ, ବଳିଦାନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ, ଏଠାରେ ଅଂଶୁମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରୀ, ସଗରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବଳିଦାନ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସେହି ବଳିଦାନ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦାନବୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବଳିଦାନ ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୋରି କଲେ। ଏହି ଘୋଡ଼ା ଚୋରି ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା ବଳିଦାନୀ ସଗରଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଏହି ବଳିଦାନ ଘୋଡ଼ା ତ୍ୱରିତ ନେଇଯାଉଛି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଚୋରକୁ ମାରି ଘୋଡ଼ା ଆଣ, ନହେଲେ ବଳିଦାନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବ, ଏହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ହେବ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କର, ଯାହାଁକି ବଳିଦାନ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନ ହୁଏ।’ ଏହିପରି ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସଗର ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ...