ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହି ଶିଶୁଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି ଡାକାଯିବ; ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଆମର ସନ୍ତାନ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଶୁ ଗର୍ଭର ଧାରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଭା ଭଳି ଭାସ୍କର୍ୟ ଉପସ୍ନାନ କରାଇଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ଗର୍ଭରୁ ଧାରା ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ “ସ୍କନ୍ଦ” ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ; ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବହୁତ ବଳଶାଳୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ଏହାପରେ, କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କର ଅତି ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା; ଏହି ଶିଶୁଙ୍କର ଛଅଟି ମୁହଁ ଥିଲା, ସେ ଛଅ ଜଣୀ କୃତ୍ତିକାଙ୍କ ଅଂକରୁ ଦୁଧ ପାନ କଲେ। ଏକ ଦିନରେ, ଏହି କମଳ ଶରୀର ଥିବା ଶିଶୁ ସେଇ ଦୁଧ ପାନ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ। ତାପରେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେବସେନାପତି ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଶୁଭ ଶିଶୁର ଜନ୍ମ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ପୃଥିବୀରେ ଯେ କୌଣସି ଲୋକ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ-ପଉତି ଲାଭ କରି, ସ୍କନ୍ଦର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ। ଏହିପରି ଶୁଭ କଥା କହି ଏହି ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଚତୁର୍ଥିଅଷ୍ଟିତମ ସର୍ଗ। ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ ଅନ୍ୟ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ହେ ନାୟକ ରାମ, ଏକଥିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସଗର, ସେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶାବାନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ। ସଗରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ରାଣୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ସତ୍ୟବାଦି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଏବଂ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ସେମାନେ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ସେଇ ମହାରାଜା ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ଶିଖରକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଶତବର୍ଷ ବିତିଲାପରେ, ତ୍ରୁତିହୀନ ମୁନି ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସଗରଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, “ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ ପାଇବା; ତୁମର ଖ୍ୟାତି ଜଗତରେ ଅପୂର୍ବ ହେବ। ତୁମ ଦୁଇ ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଯିଏ ତୁମ ବଂଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରିବେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ପାଇବେ।” ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣି ଦୁଇ ରାଣୀ ହାତ ଜୋଡି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ପୃଷ୍ଟି କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିଏ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ ଓ କିଏ ଅନେକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ—ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ସଫଳ ହେଉ।” ତାଙ୍କର ଉତ୍ସୁକ୍ତି ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭୃଗୁ କହିଲେ, “ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ହେଉ। ଜଣେ ଏକ ପୁତ୍ର, ବଂଶଧର ପାଇବେ; ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଶସ୍ତ, ପ୍ରଉଜ୍ଜ୍ଵଳିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ପାଇବେ।” ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଏହି କଥା ଶୁଣି, କେଶିନୀ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ, ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତେ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଶିର ନମାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ। ସମୟ କ୍ରମେ, କେଶିନୀ ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରସବ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅସମଞ୍ଜସ ବୋଲି ଜଣାଗଲା। ସୁମତି, ମହାବୀର, ଗୋଲ ଆକୃତିର ଗର୍ଭ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ଫାଟିବା ପରେ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ବାହାରିଲେ। ଦାୟମାନେ ଘୃତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଟକାରେ ସେମାନେ ମାନେ ପାଳିଲେ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତେ ଯୌବନ ଲାଭ କଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଗରଙ୍କୁ ସଠି ହଜାର ଯୁବ ଓ ରୂପବାନ ପୁତ୍ର ମିଳିଲା। ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ଅସମଞ୍ଜସ, ସର୍ବଦା ଶିଶୁମାନେ ଉଠାଇ ସରୟୂ ନଦୀରେ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଡୁବିବାକୁ ଦେଖି ହସୁଥିଲେ, ଏହିପରି ପାପକାର୍ଯ୍ୟ କରି ସଦ୍ଲୋକମାନେ ଅଟକାଉଥିଲେ। ନାଗରିକମାନେ ଅନିଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରୁ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହରରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହେଲେ। ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଂଶୁମାନ ବହୁତ ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ଥିଲେ, ସେ ସବୁଠି ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ବିକଶିତ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ସଗର ଏକ ବଳିଦାନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ଏଉଁପରି ଉପଖ୍ୟାନ ଶେଷେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ଏଉଁ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି—ମୋ ପୂର୍ବଜ ସଗର କିପରି ବଳିଦାନ ସଫଳ କଲେ?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହସି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କ କଥା ଏବେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ହିମବତ୍ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚି, ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସେଇ ବଳିଦାନ ଆୟୋଜିତ ହେଲା।