ହେ ରାମ, ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା। ଯେଉଁଠାରେ ଗର୍ଭର ଧାରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଶିଶୁ ପାଇଁ, ସେଇ ସ୍ଥାନର ଘାସ, ଗଛ, ଲତା ଏବଂ ଝାଡ଼ି ସମସ୍ତେ ସୁନାର ନିର୍ମଳ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାକୁ "ଜାତରୂପ" ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପରି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍। ଏହାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଦେବମାନେ କୃତ୍ତିକାମାନେ ମିଶି, ଏହି ନବଜାତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ପାଳନ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। କୃତ୍ତିକାମାନେ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ଏହି ଶିଶୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୁତ୍ର।" ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ, "ଏହା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ, ତିନି ଲୋକରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୁତ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବେ।" ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ଗର୍ଭଧାରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଯେପରି ସେ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଜ୍ଵାଳାମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ "ସ୍କନ୍ଦ" ନାମ ଦେଲେ, କାରଣ ସେ ଗର୍ଭଧାରାରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ଛଅଟି ମୁହଁ ଥିଲା, ଏବଂ କୃତ୍ତିକାମାନେ ଦିଆ ଦୁଧ ତିନିଁ ଏକେ ଦିନରେ ନେଇଲେ। ଏହି କ୍ଷୀରପାନ ପରେ, ମୃଦୁ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନେକୁ ବିଜୟ କଲେ। ଏହାପରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେବସେନାପତି ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଶୁଭ ଶିଶୁ ଜନ୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ। ପୃଥିବୀରେ ଯେ କେହି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବେ, ସେ ସନ୍ତାନ-ପଉତିର ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍କନ୍ଦ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବେ। ଏହିପରି ଭାବରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ସତେଇ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା ଓ ଅଠତ୍ରିଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ମଧୁର କଥା କହି ଶେଷ କରିବା ପରେ, ପୁନି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ଏକ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସଗର ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶାବାନ୍ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ। ସଗରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ରାଣୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ସେମାନେ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ରାଜା ସଗର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତରେ ହିମବତ୍କୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଶତବର୍ଷ ପରେ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମହାମୁନି ଭୃଗୁ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ—"ତୁମେ ମହାନ୍ ସନ୍ତାନ ପାଇବେ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ତୁମ ଦୁଇ ରାଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଯିଏ ବଂଶ ଚାଲାଇବେ; ଅନ୍ୟଜଣେ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ପ୍ରସବ କରିବେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ରାଣୀ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୁନିବର, କିଏ ଏକ ପୁତ୍ର ଓ କିଏ ବହୁ ପୁତ୍ର ପାଇବେ?" ତେବେ ଭୃଗୁ ମୁନି କହିଲେ, "ଯେଉଁଠାରେ ତୁମମାନେ ଇଚ୍ଛା କର, ତାହିଁ ହେଉ।" ତାପରେ କେଶିନୀ ରାଣୀ ଏକ ପୁତ୍ର, ବଂଶଧର ନିମିତ୍ତ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ସୁମତି ଚାହିଲେ ସଠି ହଜାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର। ମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେମାନେ ରାଜା ସହିତ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ କେଶିନୀ ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରସବ କଲେ, ଯିଏ "ଅସମଞ୍ଜ" ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସୁମତି ଗଭ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଲାଉ ପରି ଏକ ଗଠି ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ଫାଟିଲାପରେ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଦାୟିମାମାନେ ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ାରେ ସେମାନେକୁ ପାଳିଲେ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତେ ଯୁବା ହେଲେ। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଗରଙ୍କ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ଯୁବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର। ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜ, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଶିଶୁମାନେକୁ ଫେଙ୍କି ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଡୁବିବାକୁ ଦେଖି ହସୁଥିଲେ—ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସଦ୍ଜନଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ଦେଖି ରାଜା ସେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କଲେ। ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଂଶୁମାନ୍ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଜନମାନ୍ୟ ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ମିଷ୍ଟି ଭାଷଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସଗର ରାଜା ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ଏଉଁପରି କଥା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିବା ପରେ, ରାମ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ପୂର୍ବଜ ସଗର କେମିତି ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ, ଦୟାକରି ସେ କଥା ଅଧିକ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।