ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ହେ ଦେବଗଣ, ଆପଣମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ତୀବ୍ର ତପ୍ତ ତେଜକୁ ମୁଁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି।” ଏହି ତେଜର ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା। ଏବେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ହୋମ ହବିଷ୍ୟର ଗ୍ରାହକ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଗର୍ଭକୁ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ରଖ।” ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ସେଇ ଅତିତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭ ଗଙ୍ଗାର ଧାରାରୁ ବାହାରିଲା; ତାହାର ଚମକ ପିଗ୍ହଳିଥିବା ସୁନାର ଭଳି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ତେଜସ୍ବୀ ସୁନା ଭୂମିରେ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏହି ସହ ଅପୂର୍ବ ଚମକଦାର ଚାଁଦି, ତାମ୍ବା ଓ କଳା ଲୋହା ମଧ୍ୟ ତାହାର ତୀକ୍ଷ୍ଣତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗଙ୍ଗାର ଅଶୁଚି ଭାଗ ଟିନ୍ ଓ ସିସାର ରୂପ ନେଲା; ଏହିପରି ଭାବରେ ଭୂମିରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଗର୍ଭ ରଖାଯିବା ସହିତ, ପାହାଡ଼ ଘେରା ଏହି ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନାର ଭଳି ହେଇଗଲା। ସେଠାରୁ ଏଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ ରାଘବ, ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ଜାତରୂପ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗ୍ନି ସମ ଚମକଦାର ସୁନା। ସେଠାର ଘାସ, ଗଛ, ଲତା ଓ ଝାଡ଼ି ସମସ୍ତେ ସୁନାର ଭଳି ହେଇଗଲେ। ତାପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶିଶୁକୁ ପୋଷଣ କରିବାକୁ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। କୃତ୍ତିକାମାନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ସମ୍ମତି କଲେ—“ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେବା; ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୁତ୍ର।” ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଘୋଷଣା କଲେ, “ତାଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି କୁହାଯିବ; ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲଭିବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି ପରମ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ତେଜସ୍ବୀ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ। ତାଙ୍କୁ ‘ସ୍କନ୍ଦ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା, କାରଣ ସେଇ ଗର୍ଭର ଧାରାରୁ ବାହାରିଥିଲେ। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଗ୍ନିପରି ତେଜସ୍ବୀ ଥିଲେ। ଏହିପରି, କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ଷଡ୍ମୁଖୀ ଏହି ଶିଶୁ ଛଅ ମୁହଁରେ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ଛଅ ଅଂଶରୁ ଦୁଧପାନ କଲେ। କେବଳ ଏକ ଦିନରେ, ଶିଶୁ ଦୁର୍ବଳ ଶରୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନେକୁ ଜୟ କଲେ। ତାପରେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି ମହାତେଜସ୍ବୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେବସେନାର ନାୟକ କରି ଅଭିଷେକ କଲେ। ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଏହି ଶୁଭ ଶିଶୁର ଜନ୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେଉଁ ମଣିଷ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବନ୍ତି, ସେ ସନ୍ତାନ-ପଉତି ଲାଭ କରି, ସ୍କନ୍ଦର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଉଛି ବାଳକାଣ୍ଡର ସତତିସପ୍ତତମ ସର୍ଗ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପ୍ରଥମ କାବ୍ୟ। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶତମ ସର୍ଗ। ଏହି ମଧୁର କଥା ଶୁଣାଇ ଦେବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ କିଛି କଥା କହିଲେ, “ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏକଥିଲେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସଗର, ସେ ସନ୍ତାନ ଆଶାରେ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଥିଲେ। ସଗରଙ୍କ ବଡ଼ ରାଣୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ଵିଦର୍ଭର ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦି ଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ଏହି ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ସଗର ମହାରାଜ ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଶତବର୍ଷ ପରେ, ସତ୍ୟବାନ୍ ମହାର୍ଷି ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସଗରଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ, “ହେ ନିର୍ମଳ, ତୁମେ ମହାନ୍ ସନ୍ତାନ ପାଇବ; ଏହି ଲୋକରେ ତୁମ ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ହେବ।” “ତୁମ ଜଣେ ରାଣୀ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଯିଏ ତୁମ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ରାଣୀ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ର ପାଇବେ।” ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ରାଜକୁମାରୀ ହସିବା ସହିତ ହାତ ଜୋଡ଼ି ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିଏ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ପାଇବେ, କିଏ ବହୁ ପୁତ୍ର ପାଇବେ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭୃଗୁ କହିଲେ, “ଏହା ତୁମମାନେ ଯେପରି ଚାହୁଁଛ, ସେପରି ହେଉ। ଯେଉଁଠି ଏକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଅନେକ ପ୍ରଶସ୍ତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଚାହୁଁଛ—ଏହି ଭଲ ବର ତୁମେ ଚୟନ କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କେଶିନୀ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାକୁ ଚୟନ କଲେ। ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପ୍ରଶସ୍ତ ପୁତ୍ର ଚୟନ କଲେ। ମୁନିଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି ମସ୍ତକ ନମାଇ, ସଗର ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ସମୟ କେତେକ ବିତିବା ପରେ, କେଶିନୀ ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ନାମ ହେଲା ଅସମଞ୍ଜ। ଅନ୍ୟପଟେ, ସୁମତି ଏକ ଲାଉ ଭଳି ଗର୍ଭକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ଫାଟିଲେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ର ବାହାରିଲେ। ଧାତ୍ରୀମାନେ ଘିଅ ଭରା ଘଡ଼ାରେ ସେମାନେକୁ ଲାଲନା-ପାଳନା କଲେ, ଏବଂ ସମୟ କ୍ରମେ ସମସ୍ତେ ଯୁବକ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସଗରଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ରୂପବାନ୍ ଓ ଯୁବା। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ବଡ଼ପୁତ୍ର ଅସମଞ୍ଜ, ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସରୟୂ ନଦୀରେ ଛୁଆମାନେକୁ ଧରି ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ।