ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଯେବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଣିମଣ୍ଡିତ କୈଳାଶ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେମାନେ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କର; ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ପାର୍ବତୀକୁମାରୀ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟରେ ରଖ।” ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଗର୍ଭ ଧାରଣ କର; ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ।” ଗଙ୍ଗା ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିକିରଣ ହେଲା। ଏହାପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସମସ୍ତ ଧାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଦାହଜ୍ଵଳ ଶକ୍ତିକୁ ମୁଁ ବହନ କରିପାରୁନି।” ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକ୍ଷୋଭିତ ହେବା ପରେ, ଅଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଗର୍ଭକୁ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ରଖ।” ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଗଙ୍ଗା ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭକୁ ତାଙ୍କର ଧାରାରୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଧାରାରୁ ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ତେଜସ୍ବୀ ଗର୍ଭ ତାପିତ ସୁନାର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ସମାନ ଚମକୁଥିବା ସୁନା ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ତେଉଁ ଅତିଶୟ ତେଜସ୍ବୀ ରୂପରେ ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା ଓ କଳା ଲୋହା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅଶୁଚିତା ଟିନ୍ ଓ ସିସାରେ ପରିଣତ ହେଲା; ଏବଂ ଭୂମିରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ ହେବା ସମୟରେ ତାହାର ତେଜରେ ପର୍ବତବିନ୍ଧିତ ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ ସୁନାର ଭଳି ହେଇଗଲା। ସେହି ସମୟରୁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ସେଠାକୁ 'ଜାତରୂପ' ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା—ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ସୁନା; ସେଠାର ସମସ୍ତ ଘାସ, ଗଛ, ଲତା ଓ ଜଡି ଧଳା ସୁନାର ଭଳି ହେଇଗଲା। ଏହାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଗଣ ସହିତ, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଏହି ଜନ୍ମିତ ଶିଶୁକୁ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। କୃତ୍ତିକାମାନେ ଏହି ନବଜାତକୁ ଦୁଧ ଦେବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ମତି କଲେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ କହିଲେ, “ଏହି ଶିଶୁ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୁତ୍ର।” ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ: “ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେବେ; ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଆମ ପୁତ୍ର ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ ହେବେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ସେଇ ତେଜସ୍ବୀ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ସେ ଶିଶୁ ଗର୍ଭଧାରାରୁ ବାହାରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଚମକୁଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍କନ୍ଦ ବୋଲି କହିଲେ, କାରଣ ସେ ଗର୍ଭ ଧାରାରୁ ବାହାରିଥିଲେ; ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ବଳଶାଳୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ। ତାପରେ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଧ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଷଡ୍ମୁଖୀ ଶିଶୁ ସେଇ ଛଅ ଜଣଙ୍କର ଛାତିରୁ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏକ ଦିନରେ ଦୁଧ ନେଇ, ମୃଦୁ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ବଳବାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନଙ୍କୁ ବିଜୟ କଲେ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତ ଅମର ଦେବତା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେ ତେଜସ୍ବୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଦେବସେନାର ସେନାପତି ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ କଲେ। ହେ ରାମ, ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଶୁଭ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଜନ୍ମର ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଭୂମିରେ ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ ଓ ପୌତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ସ୍କନ୍ଦ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଏ। ଏଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବାଲକାଣ୍ଡର ସତ୍ତାତି ସର୍ଗ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଅଠାତିସ ସର୍ଗ। ଏହି ମଧୁର କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଥିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୁଣି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ହେ ବୀର, ଏକ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସଗର ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲେ। ସେଇ ସଗରଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ରାନୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ଭିଦର୍ଭର ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ ଏବଂ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟବାଦିନୀ ଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ରାନୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଏବଂ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ସେଇ ଦୁଇଜଣ ରାନୀ ସହିତ ମହାରାଜା ସଗର ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ହିମାବତ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଶତବର୍ଷ ବିତିବା ପରେ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଋଷି ଭୃଗୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ରାଜା ସଗରଙ୍କୁ ଏକ ଅଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: “ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମେ ମହାନ ସନ୍ତାନ ପାଇବ; ଏବଂ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ହେବ। ତୁମ ଦୁଇଜଣ ରାନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ, ଯିଏ ତୁମ ବଂଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରିବେ; ଅନ୍ୟଜଣେ ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର ପାଇବେ।” ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ରାନୀ ହସ୍ତ ଯୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ପଚାରିଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବେ ଏବଂ କିଏ ବହୁତ ପୁତ୍ର ପାଇବ? ଆମେ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆପଣଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ।” ଋଷି ଭୃଗୁ କହିଲେ: “ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମମାନେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ତାହା ହେଉ। ଜଣେ ବଂଶଧର ପୁତ୍ର ଚାହୁଁ, କିମ୍ବା ବହୁତ ବଳଶାଳୀ, ଖ୍ୟାତିସାଳୀ ପୁତ୍ର ଚାହୁଁ—ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ତୁମମାନେ ନିଜେ ବାଛ।" ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ, କେଶିନୀ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବଂଶଧର ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇବାକୁ ଚୟନ କଲେ। ତାପରେ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ, ସଠି ହଜାର ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତେ ବଳଶାଳୀ ଓ ଖ୍ୟାତିସାଳୀ, ପାଇବାକୁ ଚୟନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ରାନୀ ସହିତ ନିଜ ନଗରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ।