ସେଇ ସମୟରେ ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନଥିଲୁ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା—ଏକ ଯୁଗର ଶେଷରେ ସବୁ କିଛି ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି, ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି। ମୋ ମନ ଭୟ ଓ ଅସ୍ତିରତାରେ ଭରି ଗଲା, ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା। ବହୁତ ଚେଷ୍ଟାରେ ମୁଁ ମୋ ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ଥିର କଲି। ପୁଣି ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆମ ପାଖରେ ପୃଥିବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମୋତେ କିଛି କହିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇନାହିଁ, ଜଟାୟୁ ଭୂମିକୁ ଲୁହୁଁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଗତିରେ ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ଯିବା ଦେଖି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲି। ମୋ ପଖ ଦ୍ୱାରା ଜଟାୟୁ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ, ସେ ଦହିଲେନି; କିନ୍ତୁ ମୋର ଅବଧାନ ନ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଦହିଗଲି ଓ ବାୟୁର ପଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲି। ମୋ ଅନୁମାନ, ଜଟାୟୁ ଜନସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; ମୁଁ ତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଉପରେ ପଡ଼ିଲି, ମୋର ପଖ ଦହିଗଲା ଓ ଶରୀର ଅଚଳ ହୋଇଗଲା। ରାଜ୍ୟ, ଭାଇ ଓ ପଖର ଶକ୍ତି ହରାଇ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲି, ଏବଂ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲି। ଏଠାରେ ଏହି ମହାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି କଥା କହି, ସମ୍ମାନିତ ପବିତ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ବାୟୁଦେବ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏବଂ ତା’ପରେ କହିଲେ—“ତୁମର ପଖ ଓ ଅନୁପଖ ପୁନର୍ବାର ନୂତନ ହେବ; ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ଆଗାମୀ ଦିନର ଏକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ପୁରାତନ ସମୟରୁ ଶୁଣିଛି; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଛି, ଶ୍ରବଣ କରି ଜାଣିଛି। ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ହେବେ, ତିନି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇବେ; ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ରାମ ନାମେ ପରିଚିତ ହେବେ। ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଡିଗ ଥାଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ। ରାବଣ ନାମକ ଏକ ଦାନବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାୟକ, ତାଙ୍କର ଜନସ୍ଥାନରେ ବାସ କରି, ରାମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କରିବ। ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଅଜୟ, ତାଙ୍କୁ କେହି ହରାଇପାରିବେନି। ସେଠି ମୈଥିଳୀ, ଅନେକ ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ମଧୁର ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରାଯିବେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ଶ୍ରୀମତୀ କିଛି ଖାଇବେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଜାଣି, ସେଠିକୁ ଦେବେ; ସେଠିର ଖାଦ୍ୟ ଅମୃତ ସମାନ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ମୈଥିଳୀ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ପାଇ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ଭୂମିରେ ରଖି ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ସେ କହିବେ—‘ମୋ ପତି କିମ୍ବା ମୋ ଦେଉତା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବଞ୍ଚିଥିଲେ କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଥିଲେ, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ।’ ରାମଙ୍କର ଦୂତ ମନ୍ଦ୍ରିଲା ବାନରମାନେ ଏଠିକୁ ପହଁଚିବେ; ହେ ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ହେବ। ଏଠିଠୁ ଏଉଁଠାରେ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବେ? ଯଥାସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର; ତୁମେ ପଖ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ମୁଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପଖ ସହିତ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରିପାରିବି; ଏଠି ରହି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ କରିପାରିବେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମର, ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୃଦ୍ଧ, ଋଷି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ମୁଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି, ମୋ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବି।” ଏପରି ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ମହାନ ଋଷି କହିଲେ। ଏଠାରେ ଏହି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତେପାଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅନେକ କଥା କହି, ମଧୁର ଭାଷାରେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅନୁମତି ଦେଇ, ସେ ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପର୍ବତ ଗୁହାରୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ବାହାରି, ମୁଁ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତୁମକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲି। ଏପରି ଭାବେ ବହୁତ ବର୍ଷ, ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା; ମୁଁ ଏହି ଋଷିଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି ଯଥାସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି। ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ମୋ ମନ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିଲା। ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତା ଆସିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ତା’ ଦିଆ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ପଛକୁ ଫେରାଇଦେଉଛି; ତାଙ୍କର ଦିଆ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ; ଏବଂ ମୁଁ ରାବଣଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝିପାରିଛି। ମୋ ପୁଅ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଧମକି ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିପରି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ? ତାଙ୍କ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତ ଅନୁରାଗ ଶୁଣି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବାରେ—ମୋ ପୁଅରୁ ମୋତେ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରେମରୁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ସେପରି କହି ମଧ୍ୟ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ପଖ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭିଦ୍ଧ ହେଲା; ନିଜ ଦେହରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ମୁକୁରୁଛି ଦେଖି, ସେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ବାନରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ରାଜା, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ରାଜା ଋଷିଙ୍କ କୃପାରେ—ମୋ ପଖ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦହିଗଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକି ପୁନଃ ଫିରିଆସିଛି; ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଭାବ ଥିଲା, ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ମୁଁ ଆଜି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସମସ୍ତେ ପ୍ରୟାସ କର; ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବ। ମୋ ପଖର ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ତୁମେ ସଫଳ ହେବାର ଚିହ୍ନ।” ଏହିପରି କଥା କହି, ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସମ୍ପାତି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଉଡ଼ି ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ଖୁସିରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶୌର୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲା।