ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସମ୍ପାତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୁନଃ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମ୍ପାତି କହିଲେ, “ବାନରମାନେ ନିରବ ଓ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ମৈଥିଳୀ ବିଷୟରେ ମୋ ଜଣା ଏକା ଏକ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଓ ପାପ ଶୂନ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ପଡିଗଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ମୋ ଶରୀର ଜଳିଯାଇଥିଲା। ଛଅ ରାତି ପରେ ଚେତନା ଫେରିଲା, ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିମୂଢ଼ ହେଇ, ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିଲି କିନ୍ତୁ କିଛି ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି। ପରେ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଝିଲି, ଅଟ, ଅଞ୍ଚଳମାନେ ଦେଖି, ମୋ ଅବଗାହନ ଫେରିଲା। ଏଠା ନିଶ୍ଚୟ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ, ଶିଖର ଓ ଗୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଖୁସି ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ସମୁଦ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଶାକର ନାମକ ଏକ ଋଷି ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଅଠ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ଋଷି ଏହି ପର୍ବତରେ ବସିଥିଲେ; ନିଶାକର ଧର୍ମାତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ବିନ୍ଧ୍ୟର ଶିଖରରୁ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ନିମ୍ନେ ଆସିଲି, ଦୁଃଖ ଭରା ଶରୀର ଦର୍ଭା ଘାସରେ ଝାପିଲି। ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଲି, ବହୁ ଦୁଃଖରେ; ଜଟାୟୁ ଓ ମୁଁ ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଅନେକ ଥର ଦେଖିଛୁ। ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧ ହାଲୁକା ପବନ ବହୁଥିଲା; କୌଣସି ଗଛ ଫୁଲ ବା ଫଳ ବିନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି, ଏକ ଗଛର ମୂଳରେ ଶରଣ ନେଇ, ଋଷି ନିଶାକରଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲି। ଏବେ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲି, ଋଷି ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିମ୍ନେ ଆସୁଛନ୍ତି, ସ୍ନାନ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି। ଭାଲୁ, ମାଞ୍ଜା, ବାଘ, ସିଂହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସର୍ପ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ, ଯେପରି ଜୀବମାନେ ଜୀବଦାତାକୁ ଘେରିଥାନ୍ତି। ଋଷି ଆସିବାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଆସିବାବେଳେ ଦେଖିବାପରି ଦଳ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପସରଣ କରନ୍ତି। ଋଷି ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ଆଶ୍ରମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ବାହାରି ଆସି, ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ସୁମୂଦ୍ର, ତୁମ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖି, ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି: ଦୁଇଟି ପାଖ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଇଛି, ତୁମ ଜୀବ ଦେହରେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ରହିଛି। ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇ ଗୃଧ୍ର ଦେଖିଛି, ବାୟୁର ବେଗରେ ଚଳିଥିବା, ଗୃଧ୍ରମାନେର ରାଜା, ଭାଇ, ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ଆକାର ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି। ତୁମେ ବଡ଼, ସମ୍ପାତି, ଓ ଜଟାୟୁ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ; ମାନବ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ମୋ ପାଦ ଧର। ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ କ’ଣ? କିପରି ତୁମ ପାଖ ପଡିଗଲା? କିଏ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଦେଲା? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସବୁ କହ।” ଏଠିଏ ତୁମେ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ, ବିଭବଶାଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକାଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ। ଏପରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମୁଁ ଋଷିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବା ଅନୁଭବ ସହିତ। ମୁଁ କହିଲି, “ମହାନ, ଆହତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଳାନ୍ତ, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିପାରିବିନି। ମୁଁ ଓ ଜଟାୟୁ, ଅଭିମାନ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧାରେ ବିଭୋର, ଦୂରରୁ ଆକାଶରେ ଉପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲୁ, ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷାକୁ ଉତ୍ସୁକ। କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ଋଷିମାନେର ସମ୍ମୁଖରେ, ଆମେ ଶପଥ କଲୁ: ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା, ଯେପରି ଏହା ସାନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ବଡ଼ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିବ। ଏହିପରି ଆମେ ଏକସାଥି ଯାଉଥିଲୁ, ତଳେ ଭୂମିରେ ଅନେକ ନଗର ଦେଖିଲୁ, ରଥଚକ୍ରର ଆକାରରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ। କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଆମେ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲୁ; ଅନ୍ୟ ଠାରେ ଗହଣାର ଝଣ୍ଣାଟ ଶୁଣିଲୁ; ଅନେକ ଲାଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ତୁରନ୍ତ ଆକାଶରେ ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ମାର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ; ଏଠୁ ତଳେ ହରିତ ମେଦିନୀରେ ଅଟ ଦେଖିଲୁ। ଭୂମି ଶିଳା ଶିଖରରେ ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ନଦୀମାନେ ତା’ପରି ତା’ପରି ଭୂମିକୁ ଘେରିଥିଲେ। ହିମାଳୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ମେରୁ ପର୍ବତ ଭୂମିରେ ତେଜିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜଳାଶୟରେ ବଡ଼ ନାଗ ପରି। ଏପରେ, ଭୟ, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଘମ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଗ୍ରସିଲା; ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଲା, ଭୟଙ୍କର ଅଚେତନ ହେଲୁ। ଦକ୍ଷିଣ, ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି; ଜଗତ ଏକ ପ୍ରଳୟରେ ଭସିଥିବା ପରି, ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମୋ ମନ ଅତି ଭାରି ହେଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର; ବହୁ କଷ୍ଟରେ ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲି। ଏପରି ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଫେରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲି; ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବିଦାୟ ଦେଇନାହିଁ, ଜଟାୟୁ ଭୂମିକୁ ପଡିଗଲା; ଆକାଶରୁ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ପଡିଲି। ମୋ ପାଖ ଦ୍ୱାରା ଜଟାୟୁ ଜଳିନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନ ହେଇ, ମୁଁ ଜଳିଗଲି ଓ ବାୟୁର ପଥରୁ ତଳକୁ ପଡିଲି। ମୁଁ ଅନୁମାନ କରେ ଜଟାୟୁ ଜନସ୍ଥାନରେ ପଡିଛି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ପଡିଲି, ମୋ ପାଖ ଜଳିଗଲା ଓ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର। ରାଜ୍ୟ, ଭାଇ ଓ ପାଖର ଶକ୍ତି ହରାଇ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ନିମ୍ନେ ପଡିଲି। ଏଠିଏ ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତୁ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବାଉଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ। ଏପରେ, ଏପରି ଋଷିଙ୍କୁ କଥା କହି, ବାୟୁଦେବ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଓ ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।