ସେଇ ସମୟରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ଡାକି ଡାକି, ଖୋଲା କେଶରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ଏହି କଥା, କଥାକୁଶଳମାନେ ଯେମିତି କହିଛନ୍ତି, ସେଭଳି ସମୟ ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି। ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ମୋତେ ଜଣାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିପାରିଲିନି। କାରଣ, ପଖ ନଥିବା ଏକ ପକ୍ଷୀ କିପରି କିଛି କାମ କରିପାରିବ? ତଥାପି, ମୋର ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ଯେତେ ଅଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କିଛି କରିବି। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ତୁମେ ଯେପରି ବୀର, ତାହା ଉପରେ ଭରସା କରି ମୁଁ କହୁଛି—ମୋ ଶବ୍ଦ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ମୁଁ ସେହି କରିବି। ନିଶ୍ଚୟ, ରାମଙ୍କ କାମ ମୋ କାମ ବୋଲି ମୋତେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ। ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛ, ତୁମେମାନେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟ କରିଥିବା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବାଣ, ଗୃଧ୍ରପଙ୍ଖ ଲଗାଇଥିବା, ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି। ସେଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବ। ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତି ଓ ଉର୍ଜ୍ଜାର ମାଲିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହିଠାରେ ଆଉ ବିଳମ୍ବ ନୁହେଁ, ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକାଠିଠିଏଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପବିତ୍ର ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ଓ ସ୍ନାନ କରି, ବନର ମୁଖ୍ୟମାନେ ସେଇ ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିଲେ। ସମ୍ପାତି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆଉଥରେ କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ସମସ୍ତ ବନରମାନେ ବସିଥିଲେ। ସମ୍ପାତି କହିଲେ, “ବନରମାନେ ନିରବ ଓ ଆଗ୍ରହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ—ମୋ ଜଣାଶୁଣା ଅନୁସାରେ ମৈଥିଳୀ ସୀତା ବିଷୟରେ ତୁମେମାନେ ପ୍ରକୃତତା ଶୁଣ। ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଏହି ବିନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ, ଶରୀର ଜଳିଯାଇଥିଲା। ଛଅ ରାତି ପରେ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲା, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଚେତନାରେ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲିନି। ପରେ ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଦେଶ ଦେଖି ମୋ ବୁଦ୍ଧି ଫେରିଲା। ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ବତ, ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଗୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଚିରିଉଠୁଛନ୍ତି, ଏହା ସମୁଦ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ନିଶାକର ନାମକ ଏକ ଋଷି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଶାକର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ, ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟାର ଶିଖରରୁ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ତଳକୁ ଉତରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦର୍ଭା ଘାସରେ ପଡ଼ି, ଏଠାକୁ ପହଁଚିଲି। ଏହି ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆସିଥିଲି, ଏଠାରେ ଜଟାୟୁ ଓ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ଯାଇଥିଲୁ। ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିଲା, କୌଣସି ଗଛ ଫୁଲ ବା ଫଳ ବିନା ଥିଲା ନାହିଁ। ମୁଁ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଗଛର ତଳେ ବସି, ମହାନ ନିଶାକରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରୁଥିଲି। ଏବେ ଦୂରରୁ ଦେଖିଲି, ତପସ୍ୟା ଶେଷ କରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଋଷି ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଆସୁଛନ୍ତି। ଭାଲୁ, ମୂଷ, ବାଘ, ସିଂହ ଓ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସୁଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା, ଯେମିତି ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଣ ଦାତାଙ୍କୁ ଘେରି ଥାଆନ୍ତି। ଋଷି ଆସିବା ସହିତ, ସେଠାରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଯେମିତି ରାଜା ଆସିଲେ ସେବକମାନେ ପଛକୁ ହଟିଯାଆନ୍ତି। ଋଷି ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ଆଶ୍ରମକୁ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିଛି ସମୟ ପରେ ବାହାରି ମୋ ପ୍ରୟୋଜନ ପଚାରିଲେ। ତେଣୁ ସେ କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାବୀ, ତୁମ ଓସାଡ଼ ଦେଖି ବୁଝିପାରୁଛି—ଦୁଇଟି ପଖ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଛି, ସ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ଚାଲୁଛି। ଆଗରେ ମୁଁ ଦୁଇ ଗୃଧ୍ର—ବାୟୁ ସମ ତୀବ୍ର, ରୂପ ବଦଳାଇପାରୁଥିବା, ଭାଇ—ଦେଖିଛି। ତୁମେ ବଡ଼, ସମ୍ପାତି, ଏବଂ ଜଟାୟୁ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ। ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋ ପାଦ ଧର। କଣ ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ? କିପରି ପଖ ଖସିଗଲା? କିଏ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଦେଲା? ମୋତେ ସବୁ କଥା କହ।” ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋଷଠିଏଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ କଠିନ କାମ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ କଥା ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଛ ଧାଉଥିବା ଘଟଣା ସହିତ। “ମହାମନା, ଆହତ ଓ ଲଜ୍ଜିତ, ମୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁର୍ବଳ, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିପାରୁନି। ମୁଁ ଓ ଜଟାୟୁ, ଅହଂକାର ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଆବୃତ, ଦୂରରୁ ଆକାଶକୁ ଲାଫିଲୁ, ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲୁ। କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ଆମେ ପରସ୍ପର ସହିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲୁ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଛୁଇଁ ଅସ୍ତମିତ ହେବ, ସେଠାକୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ଏହିପରି ଯାଉଥିଲୁ, ଆମେ ତଳେ ଅନେକ ନଗର ଦେଖିଲୁ, ଯେଉଁମାନେ ରଥଚକ୍ର ପରି ବଡ଼, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଅଲଗା। କେଉଁଠି ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିଲୁ, କେଉଁଠି ଗହଣାର ଝଙ୍କାର, ଅନେକ ଲାଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳା ଗାଇଉଥିବା ଦେଖିଲୁ। ଶୀଘ୍ର ଆକାଶକୁ ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଥରେ ପହଁଚିଲୁ, ସେଠାରୁ ତଳେ ହରିତ ମେଦିନୀ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲୁ। ପୃଥିବୀ ପାଥର ଶିଖରରେ ଆବୃତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ନଦୀମାନେ ତାହାକୁ ଦେବା ତାର ପରି ଘେରିଥିଲେ। ହିମାଳୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟା ଓ ବିଶାଳ ମେରୁ ପର୍ବତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଜଳରେ ବଡ଼ ସାପ ତେଜରେ ଚମକିଉଠନ୍ତି। ଏହିପରି ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଦୁଃଖ, ତାଙ୍କ ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଉପରେ ବନରମାନେ ଆଶା ଓ ପ୍ରେରଣା ନେଇଛନ୍ତି।