ଗୃଧ୍ରରାଜ ସମ୍ପାତିଙ୍କର ମଧୁର ଓ ନେକ୍ତର ଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପରେ, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବନରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ଜାମ୍ବବାନ୍, ମନ୍ଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରା, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ତୃତୀୟ ଦୃତ ଭାବେ ଭୂମିରୁ ଉଠି, ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ସୀତା ଏଠାରେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? କିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଛି? କିଏ ମୈଥିଳୀକୁ ହରଣ କରି ନେଇଯାଇଛି? ଦୟାକରି ସବୁ କଥା ଆମକୁ କୁହ, ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହେଉ।” ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଥିଲା, “କିଏ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କ ତୀବ୍ର ବାଣର ପ୍ରଭାବକୁ ଅନୁଦିଗେ ଭାବେ ନେଇନଥିବେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବଜ୍ର ଭଳି ତୀର ଭୟଙ୍କର।” ସମ୍ପାତି, ଏହି ଦୁଃଖିତ ବନରାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ: “ମୋତେ କିପରି ଏହି ବୈଦେହୀଙ୍କ ହରଣ ଘଟଣା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, କିଏ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ସେ ଚକ୍ଷୁଲତା ସୀତା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସବୁ ଶୁଣ। “ମୁଁ ବହୁଦିନ ଧରି ଏହି ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଉପରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲି । ମୋ ପୁଅ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ, ଯିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ, ସମୟକୁ ଅନୁସରି ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରାଉଥିଲା । ଏଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମନାଶୀଳ, ସର୍ପମାନେ କ୍ରୋଧୀ, ପଶୁମାନେ ଭୟଭୀତ, ଏହିପରି ଅତି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭୋକ ବଢ଼ିଯାଏ । ଏକଦିନ, ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ରିତ ହେଉଥିଲି, ତେବେ ମୋ ପୁଅ, ଯିଏ ମାଂସ ଖାଇନଥିଲା, ସଂଧ୍ୟାବେଳେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲା । ସେ ଭୋକରେ କ୍ଷୁଦ୍ରିତ ହୋଇ, ମୋ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇ, ମୋର ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲା: ‘ପିତାଜୀ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ମାଂସ ଆଶା କରି, ଆମି ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଉଡ଼ି, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର ଦ୍ୱାରେ ବସିଥିଲି । ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ହଜାର ଜଣ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଏକା ଲୋକେ ତାଙ୍କ ମାର୍ଗ ଅଟକେଇଥିଲି, ମୋ ମୁଁହଁ ବନ୍ଦ ଓ ଶାନ୍ତ । ଏଠାରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁରୁଷ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ, ଏକ ନାରୀଙ୍କୁ ନେଇ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ କଳିକା ଭଳି କଳା । ‘ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଭଲ ମନେ କରି, ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ସମ୍ମାନ ସହ ମାର୍ଗ ମାଗିଲି । ପୃଥିବୀରେ କେହି ନାହାନ୍ତି ଯିଏ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଆସିଥିବାକୁ ଆଘାତ କରେ; ଅପମାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋ ପରି ଜଣେ କିପରି କରିପାରେ? ‘ସେ ପୁରୁଷ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ବଜ୍ର ପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ମୁଁ ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲି । ମହାର୍ଷିମାନେ ମୋତେ କହିଲେ: “ସୀତା ଜୀବିତ, ଏହା ଭାଗ୍ୟବଶତ; ସେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି ।” ‘ସେହି ଦିବ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ମୋତେ ଏହି ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼ିଲା । ମୁଁ ଦେଖିଲି ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଚୀର ହୀନ, ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ । ତାଙ୍କ କେଶ ଖୋଲା, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ; ଏହି ହେଉଛି ସେହି ଘଟଣା, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତାମାନେ କହିଥିଲେ । ‘ମୋ ପୁଅ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ମୋତେ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲା; ତଥାପି, ମୁଁ କିଛି କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ଥିଲି, କାରଣ ଡାଣାହୀନ ପକ୍ଷୀ କ’ଣ କରିପାରିବ? ତଥାପି, ମୋର ଶବ୍ଦ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ହେଉ, ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିବି । ‘ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଆପଣମାନେ ଶୂର, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ମୋର ମଧ୍ୟ; ଏହି କଥା ନିଶ୍ଚିତ । ମକ୍ଷରାଜଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଆପଣମାନେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟପାଆନ୍ତି; ଏଠି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପକ୍ଷୀପଙ୍ଖ ଯୁକ୍ତ ତୀର ତୟାର । ସେମାନେ ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଦମନ କରିପାରନ୍ତି; ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣମାନେ ସମର୍ଥ, କୌଣସି କାମ କଠିନ ନୁହେଁ । ଏହିପରି, ବିଳମ୍ବ ପ୍ରୟାପ୍ତ; ଏବେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନିଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କଦାପି ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।” ଏହିପରି ଚତୁର୍ଥାନ୍ତ କଥା ଶେଷ ହେଲା; ଏବେ ତୁମେ କିଶ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏକାଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣିବାକୁ ପାରିବେ । ପରେ, ବନରାମାନେ ପବିତ୍ର ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ନିସ୍ନାନ କରି, ଶୁଭ୍ର ପର୍ବତ ଉପରେ ସେଇ ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ବସିଲେ । ସମ୍ପାତି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଆଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖି ସମସ୍ତ ବନରାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁନଃ କହିଲେ: “ସମସ୍ତ ବନରା ନିରବ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୈଥିଳୀ ସୀତା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଯେତେ ଜାଣିଛି, ସତ୍ୟ କଥା କହିବି । “ପୂର୍ବେ, ମୁଁ ଏହି ଵିନ୍ଧ୍ୟାଚଳ ଶିଖରରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦେହ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୟିତ । ଛଅ ରାତି ପରେ ସଚେତନ ହେଲି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ମନେ, ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲି, କିଛି ଚିହ୍ନିପାରିଲି ନାହିଁ । “ତା’ପରେ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଦେଖି, ମୋର ଚେତନା ଫେରିଲା । ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଵିନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ବତ, ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଗୁହା ଭରି, ଖୁସିଆଳି ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା, ସମୁଦ୍ର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ । “ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯାହା ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ନିଶାକର ନାମକ ଏକ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । “ସେ ମୁନି ଆଠ ହଜାର ବର୍ଷ ଏହି ପର୍ବତରେ ରହିଥିଲେ; ଧର୍ମାତ୍ମା ନିଶାକର ଦେହ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ । “ପରେ, ଏହି ବିନ୍ଧ୍ୟାର ଶିଖରରୁ କଷ୍ଟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅବତରଣ କରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁଶ ଘାସରେ ଢକା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବହୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହ ଫେରିଲି । “ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି, ଏଠାକୁ ଆସିଲି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ; ଏହି ମୁନିଙ୍କୁ ମୁଁ ଓ ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ ଅନେକ ଥର ଦେଖିଥିଲୁ ।