ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦରେ ନମସ୍କାର କରି, ବିନୟର ସହିତ କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଦିନ ଦେବସେନାପତିଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ। ଏହି ସମୟରେ ଯାହା କି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ, ଆପଣ ତାହା ଉପାୟ କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଅମରମାନେ ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ— “ପାର୍ବତୀଙ୍କ କଥା ଯାହା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି, ତାହା ନିଜ ଘରଣୀ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ସେଇ କଥା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଯାଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବେ, ସେଇ ଦେବସେନାପତିଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବେ, ଯିଏ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ କରିବେ। ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ସେଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବେ; ଉମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ବେଶ୍ ମାନ୍ୟ ହେବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କୁ, ତାଙ୍କ କାମ ସିଧ୍ଧି ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ପୂଜା କଲେ। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଣିମୟ କୈଳାଶ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଏହି ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ— “ହେ ଦେବ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତୁ— ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଉପରେ ରଖନ୍ତୁ।” ଅଗ୍ନି ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ— “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କର, ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ମହିମା ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ତା’ପରେ ଅଗ୍ନି ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଅନ୍ୱିତ କଲେ, ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସମସ୍ତ ଧାରା ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହି ଅତିଶୟ ତାପ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିଲେ— “ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଦାହକ ଶକ୍ତି ମୁଁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି।” ଦେବତାଙ୍କ ଅର୍ପିତ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି କହିଲେ— “ଏହି ଗର୍ଭକୁ ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ରଖ।" ଅଗ୍ନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ଏହି ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗର୍ଭକୁ ତାଙ୍କ ଧାରାରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଧାରାରୁ ବାହାରିଲା; ତାହା ଗଳିଥିବା ସୁନାର ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକୁଥିଲା। ସୁନା, ରବିଙ୍କ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏହା ସହିତ ଅପୂର୍ବ ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା ଓ କଳା ଲୋହା ମଧ୍ୟ ତା’ର ତୀବ୍ରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଅଶୁଦ୍ଧି ଟିନ୍ ଓ ସିସାର ରୂପ ନେଲା; ଏହିପରି ଭୂମିରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଗର୍ଭ ରଖାଯିବା ସମୟରେ ତାହା ଦୀପ୍ତିରେ ଭରିଥିଲା, ସେଇ ପାହାଡ଼ ଘେରା ଅରଣ୍ୟ ସମଗ୍ର ସୁନାର ଭଳି ହେଇଗଲା। ସେଠାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ‘ଜାତରୂପ’—ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତିର ସୁନା ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଘାସ, ଗଛ, ଲତା, ଜଡି ଏଠି ସୁନାର ଭଳି ହେଇଗଲା। ତା’ପରେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଦେବତାମାନେ, ଏହି ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଶିଶୁକୁ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ କୃତ୍ତିକାମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହିଲେ— “ଏହି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର।” ଏହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ— “ତାଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି କୁହାଯିବ; ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଶୁ, ଯିଏ ଗର୍ଭ ଧାରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପେ ସ୍ନାନ କରାଯିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୀପ୍ତି ଅଗ୍ନି ସମାନ ଚମକୁଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ସ୍କନ୍ଦ’ ନାମ ଦେଲେ, କାରଣ ସେ ଗର୍ଭ ଧାରାରୁ ବାହାରିଥିଲେ; ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ତିନି କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ବଳଶାଳୀ ଓ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ। ତା’ପରେ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଧ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଛଅଟି ମୁହଁ ଥିବା ଶିଶୁ ଏହି ଛଅ ମାଆଙ୍କ ଅଂଚଳରୁ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏକ ଦିନରେ ଦୁଧ ନେଇ, ମୃଦୁ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦେବସେନାପତି ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ହେ ରାମ, ଏହିପରି ଭାବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଶୁଭ ଶିଶୁର ଜନ୍ମର କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ମହାପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁତ୍ର ପଉତି ଲାଭ କରି, ସ୍କନ୍ଦର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି ସୁନ୍ଦର ବାଳକାଣ୍ଡର ସତତିସତ୍ତରତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ଏବେ ଏଠାରୁ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ମଧୁର କଥା ରାମଙ୍କୁ କହି ଶେଷ କରି, ପୁନି କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ— “ହେ ବୀର, ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସଗର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିରପରାଧ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ନଥିଲା। ହେ ରାମ, ସଗରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ କେଶିନୀ, ଯିଏ ଦୟାଳୁ ଓ ସତ୍ୟବାଦି, ଓ ଭିଦର୍ଭର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି, ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ କନ୍ୟା। ଏହି ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ସଗର ମହାରାଜ ହିମବତ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ଶୃଙ୍ଗରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଶତବର୍ଷ ବିତିଗଲାପରେ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ମୁନି ଭୃଗୁ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସଗରଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ— “ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତୁମେ ମହାନ ସନ୍ତାନ ପାଇବ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ ତୁମର ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ହେବ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।