ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ମହାବଳୀ ବାନରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଆଶାହୀନ ହୋଇ ଅପରାଧ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମ୍ପାତି ନାମକ ଏକ ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ସେ ସମ୍ପାତି ଜଳଭରା କଣ୍ଠରେ, ଲୁହ ଭରା ଚକ୍ଷୁରେ, ବାନରମାନେ କହିଥିବା କଥାକୁ ଶୁଣି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ଥିଲେ ଜଟାୟୁ, ଯିଏ ବଳଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ । ବୟସର ଭାର ଓ ପଖ ପୋଡ଼ିଯାଇଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ସହିଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଯେ, ମୁଁ ଭାଇର ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇପାରିବି ।” ସମ୍ପାତି କହିଲେ, “ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଓ ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ, ବିଜୟ ଆଶାରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲୁ । ଆମେ ଆକାଶ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ତିବ୍ର ଗତିରେ ଉଡିଥିଲୁ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ, ଜଟାୟୁ ତାପରେ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ । ମୁଁ ଭାଇପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ମୋର ପଖ ଦେଇ ଆଡକଲି, ତେବେ ମୋର ପଖ ପୋଡ଼ିଗଲା ଓ ମୁଁ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ପଡ଼ିପଡ଼ି ରହିଗଲି । ଏଠି ରହି ମୁଁ ଭାଇ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ଜାଣିନଥିଲି ।” ଏପରି ସମ୍ପାତି କହିଥିବା ବେଳେ, ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଯଦି ଆପଣ କିଛି ଶୁଣିଥିବେ, ତେବେ ରାବଣ କେଉଁଠି ରହିଛନ୍ତି, ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।” ସମ୍ପାତି କହିଲେ—“ମୋର ପଖ ଜଳିଯାଇଛି, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ମଧୁର କଥା ଦେଇ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବି । ମୁଁ ବରୁଣଙ୍କ ଲୋକ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ଡଗ, ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅମୃତ ମଥନ ଦେଖିଛି । ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ମୋର ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ବୟସର ଭାରରେ ମୋର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି ।” ସେ କହିଲେ—“ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, ଏକ ଯୁବତୀ, ଶୋଭାବନ୍ତି, ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଉଥିଲେ । ସେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ—‘ରାମ! ରାମ!’ ଓ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଛାଡ଼ି, ଅଙ୍ଗ ନିଡ଼ାଇ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଅପରୁପ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କ ଦେହରେ ବିଜୁଳି ପରି ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲା । ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ସେ ସୀତା ନିଶ୍ଚୟ । ଏବେ ମୋ କଥା ଶୁଣ, ସେ ରାକ୍ଷସ କେଉଁଠି ରହେ ।” “ରାବଣ, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ, ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟର ଏକ ଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା ଲଙ୍କା ନଗରରେ ବସେ । ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ରରେ ଶତ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଅଛି, ଯାହା ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି । ଏହି ନଗର ଜାମ୍ବୁନଦ ତମ୍ବା ଦ୍ୱାର, ସୁନାର ମଞ୍ଚ ଓ ସୁନାର ରଙ୍ଗ ମହଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ବଡ଼ ଦେବାଳୟ ଦ୍ୱାରା ଘେରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦ୍ୱାଳିକା ଚମକେ । ସେଠି ଦୁଃଖିତ ସୀତା, ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସେଠି ରହିଛନ୍ତି । ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ତୁମେ ଶତ ଯୋଜନ ସମୁଦ୍ର ଅଟକି ଦକ୍ଷିଣ କୂଳକୁ ଯିବା ପରେ ଲଙ୍କା ଦେଖିପାରିବ । ସେଠି ରାବଣ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ ।” ସମ୍ପାତି ଆହୁରି କହିଲେ—“ମୋ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଯିବା ପରେ ଫେରିଆସିବ । ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗ ଚଲନ୍ତି । କୁଲିଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ପ୍ରଥମ ମାର୍ଗ ଚଲନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ମାର୍ଗ ଫଳ ଭୋଜୀମାନେ, ତୃତୀୟ ଭାସା ଓ କ୍ରଉଞ୍ଚ, ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ୟେନ, ପଞ୍ଚମ ଗୃଧ୍ରମାନେ । ଷଷ୍ଠ ମାର୍ଗ ହଁସମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଗତି ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତି । ଆମେ ମଧ୍ୟ ଗରୁଡ଼ ଉତ୍ପତ୍ତି ।” ଏପରି ସମ୍ପାତି କଥା କହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଚାଲିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଲାଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ଭଳି, ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଅଜାଣି ସେମାନେ ଭୂମି ଫାଟି ଉପଜାଇଥିବା ଏକ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଗଲେ । ସେଠି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାସ ଅତିବାହିତ ହେଲା । ବାନରମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି, ଲଜ୍ଜା ଓ ଭୟରେ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ, କାରଣ ଯଦି ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଆଶା ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।” ଏହି ଭଳି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଥିବା ବେଳେ, ସମ୍ପାତିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଓ ସୂଚନା ଦେଇ ବାନରମାନେ ପୁଣି ଆଶା ପାଇଲେ । ଏହିପରି ଲାଉକିକ ଓ ଦିବ୍ୟ କଥା ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଠାବନ୍ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଣ୍ଣିତ ।