ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ନ ସର୍ଗର କଥା ଏଉପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବନର ମହାବଳୀ ନେତାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ସ୍ୱର ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୃଧ୍ର ର କଥାରେ ଆଶ୍ୱାସ ନ ମାନିଲେ; ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରିଲେ। ସେମାନେ ଉପବାସରେ ବସିଥିବାବେଳେ ଏହି ଗୃଧ୍ରକୁ ଦେଖି, ମନେ କଲେ—‘ଏ ଆମକୁ ସବୁଠି ଖାଇଦେବେ।’ ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, ‘ଯଦି ଆମେ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏ ଗୃଧ୍ର ଆମକୁ ଖାଏନି, ତେବେ ଆମର କାମ ସଫଳ ହେବ ଓ ଏଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର ମିଳିବ।’ ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ବନର ନେତାମାନେ ଚୁପଚାପ ବସିଲେ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦ ପାହାଡ଼ରୁ ଅବତରଣ କରି, ଗୃଧ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, “ହେ ପକ୍ଷୀ, ଆମ ପୂର୍ବଜ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବନରାଜ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ—ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି, ଦୁହେଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରବଳ। ବାଲି, ମୋ ପିତା, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ହେଇଥିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାରଥୀ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ସାରା ଜଗତର ରାଜା, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ଧର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ରାବଣ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଶକ୍ତିବଳେ ହରଣ କରିଥିଲା। ରାମଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ। ସେ ଆକାଶମାର୍ଗରେ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ନେଯାଉଥିବା ଦେଖି, ରାବଣଙ୍କ ରଥ ଭଙ୍ଗ କରି, ଦୁଃଖିତ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃଧ୍ର ଜଟାୟୁ ବଧ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ପାଇ, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ତାପରେ ରାମ ମୋ ଚଚା ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିଥିଲେ, ଯିଏ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ମୋ ପିତା ବାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହିତ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲେ; ତାପରେ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ବନର ମୁଖ୍ୟମାନେ ଆମକୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଠାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ସବୁଠି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲୁ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦେଖିବା ଯେମିତି ଅସମ୍ଭବ, ସେପରି ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଲାଶ କରି, ଅଜାଣାରେ ଏକ ମାୟାମୟ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲୁ। ଏଠାରେ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାସ ସମୟ ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ଆମେ ସମସ୍ତେ ବନରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଦେଲୁ; ଭୟରେ ଉପବାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛୁ। ଯଦି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆମପ୍ରତି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେବେ, ତେବେ ଏଠାକୁ ଆସିଥିବା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ଆଶା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ବନରମାନେ ଗୃଧ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଗୃଧ୍ର ନୟନ ଜଳେ ଭରି, ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ ଥିଲେ ଜଟାୟୁ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ କହିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ବୟସ ଓ ପଖା ଝଡ଼ିଯିବାରୁ ମୁଁ ଏ ସବୁ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିଲି ନାହିଁ; ଆଜି ମୋର ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଭାଇଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ପୂରଣ କରିବାକୁ। ପୂର୍ବେ, ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ଆମେ ଦୁଇଁଜଣ ବିଜୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଆଶାରେ, ରଶ୍ମିରେ ଶୋଭିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଉପରେ ଚଲିଗଲୁ। ବଡ଼ ତ୍ୱରାରେ ଆକାଶମାର୍ଗ ଢାଙ୍କି, ଆମେ ଉଚ୍ଚକୁ ଉଡ଼ିଲୁ; କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶକୁ ପହଞ୍ଚିବାବେଳେ ଜଟାୟୁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମୁଁ ଭାଇଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ମୋ ପଖାରେ ଢାକିଲି। ମୋ ପଖା ପୁଡ଼ିଗଲା, ମୁଁ ଭୂମିରେ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଗଲି; ଏଠାରେ ରହି, ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କର କୌଣସି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିନଥିଲି। ଏପରି ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଜଟାୟୁ ବିଷୟରେ ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ ଆମକୁ ଏହି ରାକ୍ଷସର ନିବାସ ସ୍ଥାନ କୁହନ୍ତୁ। ରାବଣ କିଏ, କେଉଁଠି ଅଛି, ନିକଟ କି ଦୂର—ଆପଣ ଜାଣିଥିଲେ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ତାପରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମ୍ପାତି, ଉତ୍ସାହଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏକ ପଖା ଜଳିଯାଇଥିବା ଗୃଧ୍ର, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାହାଯ୍ୟ କରିବି। ମୁଁ ବରୁଣଙ୍କ ଲୋକ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ତିନି ପଦକ୍ରମ, ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅମୃତ ମନ୍ଥନ ସବୁ ଜାଣିଛି। ରାମଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ହେବାକୁ ଅଛି, ତାହା ପ୍ରଥମେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ହେଉ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଶକ୍ତି ବୟସରେ ଶୋଷିଯାଇଛି, ପ୍ରାଣ ବଳ ନାହିଁ। ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, ଏକ ଯୁବତୀ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ଉଠାଇନେଉଥିଲେ। ସେ ‘ରାମ! ରାମ!’ ଓ ‘ଲକ୍ଷ୍ମଣ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କୃତ ଅଂଗ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲା। ସେ ମୃଦୁ ଚୀର ଧାରିଥିଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏହି ଅଳୋକ ଗାଢ଼ ମେଘପରି ରାବଣଙ୍କ ଉପରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚମକୁଥିଲା। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା, ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବୁଝିଛି। ଏବେ ମୋ ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ର ନିବାସ ସ୍ଥାନ କୁହିଅଛି—ରାବଣ, ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ, ଲଙ୍କାପୁରୀରେ ବସିଥାଏ।