ଅତି ପୁନ୍ୟ ଏବଂ ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ଦୁଃଖଦ ତଥା ଗଭୀର ଘଟଣା ଘଟିଲା। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୀତା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ। ରାଘବ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ବାଣରେ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦିଆ ଦୁଇଟି ବର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିପର୍ୟୟ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ବାତ୍ତା ଶୁଣିବା ପରେ, ଏବଂ ମନ୍ଦ୍ରମୁକ୍ତ ମୂର୍ଛିତ ବାନରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୃଧ୍ରରାଜ ସମ୍ପାତି ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟସ୍ତ ଚିତ୍ତରେ କ୍ଷୋଭ ଭରି ଏହି ଦୟାଳୁ କଥା କହିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମ୍ପାତି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚିହ୍ନା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି କିଏ, ଯେ ମୋର ଭାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ବାତ୍ତା ଦେଉଛି? ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ, ମୋ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଉଛି?" ସମ୍ପାତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୃଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା? ଏତେ ଦିନ ପରେ ଆଜି ପ୍ରଥମେ ମୋ ଭାଇର ନାମ ଶୁଣିଲି।" ସମ୍ପାତି ଚାହିଲେ—"ତୁମେ ମୁଁଠାରୁ ମୋତେ ନେଇଯିବାକୁ, କାରଣ ମୁଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଶୀଳ ଓ ପ୍ରଶଂସାର୍ହ ବିରତ୍ବ ଅଛ।" ସମ୍ପାତି ଏତେ ଦିନ ପରେ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—"ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ବିନାଶ ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଜନସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଦଶରଥ କେମିତି ଅଛନ୍ତି?" ସମ୍ପାତି କହିଲେ—"ଯାହା ପାଇଁ ରାମ, ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ଭଲପାଇବା, ଏତେ ମୂଲ୍ୟବାନ, ମୋ ପକ୍ଷ ଉଠି ଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଜଳିଛି, ମୁଁ ଉଡ଼ିପାରିବିନି; ମୁଁ ଚାହୁଁଛି, ଶତ୍ରୁନାଶକ ବାନରମାନେ, ମୁଁଠାରୁ ନେଇଯିବାକୁ।" ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି, ବାନରମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ସନ୍ଦେହରେ ଭରିଗଲେ, ସମ୍ପାତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବେ କି ନାହିଁ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ—"ଯଦି ମୁଁଠାରେ ଉପବାସ କରିବାବେଳେ ସମ୍ପାତି ଆମେଠାରୁ କିଛି ଖାଇନାହିଁ, ତେବେ ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ।" ଏହି ସମୟରେ, ଅଙ୍ଗଦ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଉତରି ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କଲେ—"ମୋର ପୂର୍ବଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ରାଜା ରିକ୍ଷରାଜ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି। ବାଲି, ମୋ ପିତା, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପତ୍ନୀ ସୀତା ଥିଲେ, ତିନିଏ ଜନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରି ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲିଥିଲେ।" "ସୀତାଙ୍କୁ ରାବଣ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅପହରଣ କରିଥିଲା। ରାମଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ ଥିଲେ। ସେ ସୀତାକୁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ନେଇଯିବା ଦେଖିଥିଲେ। ଜଟାୟୁ ରାବଣଙ୍କ ରଥ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ, ମୈଥିଲୀ ସୀତାକୁ ଭୂମିରେ ରଖିଲେ, ତେବେ ପ୍ରମାଦ ପ୍ରବୃତ୍ତ, ଶକ୍ତିହୀନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ନିହତ ହେଲେ।" "ଏପରି ଭାବେ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଲେ; ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।" "ପରେ ରାମ ମୋ ଚଚା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରିଲେ; ତିନିଏ ମୋ ପିତାକୁ ବଧ କଲେ। ବାଲି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲେ; ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।" "ସୁଗ୍ରୀବ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାପ୍ରଭୁ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ମୁଖ୍ୟ ବାନରମାନେ ପ୍ରେରିତ ହେଲୁ।" "ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ସମସ୍ତଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲୁ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ, ସେପରି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ।" "ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖୋଜିଲୁ, ଅଜାଣାରେ ଭୂମିରେ ଖୋଲା ଏକ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲୁ। ମାୟାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏହି ଗୁହାରେ ଏକ ମାସ ବ୍ୟତୀତ ହେଲା।" "ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ଅନୁଗତ ହୋଇ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛୁ, ଭୟରେ ଉପବାସ ରେ ଅଛୁ।" "ଯଦି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହେବେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ତେବେ ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ଆମେ ଜୀବନର ଆଶା ରଖିପାରିବିନି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଉପବାସରେ ଅନ୍ତିମ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ବାନରମାନେ ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ସମ୍ବୋଧିତ କଲେ। ସମ୍ପାତି ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ, ଯେଉଁକୁ ତୁମେ ବଳବାନ୍ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେବା ଦେଖିଛ, ସେ ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ।" "ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯିବା ଓ ପକ୍ଷ ହରାଇବାରୁ, ଏହି ଦୁଃଖ ଶୁଣି ବି ମୁଁ ସହିପାରିଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଭାଇର ଶତ୍ରୁତାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା।" "ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବୃତ୍ର ବଧ ପରେ, ଆମେ ଦୁଇ ଭାଇ ଜୟ ପାଇବା ଆଶାରେ, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆକାଶର ମାର୍ଗ ଅଟକାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଡ଼ିଗଲୁ।" "ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ଜଟାୟୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜଳିଗଲେ। ମୁଁ ଭାଇ ଉପରେ ଅନୁରାଗ ଭରି, ମୋର ପକ୍ଷ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଉ ତାପ ଲାଗିବା ରୋକିଲି।" "ମୋର ପକ୍ଷ ଜଳିଗଲା, ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଲି; ଏଠାରେ ବସି, ମୋ ଭାଇର ଏହି ଦୁଃଖ ଖବର ଆଜି ପ୍ରଥମେ ଶୁଣିଲି।" ଏପରି ଭାବେ ସମ୍ପାତି ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କଲେ, ତେବେ ଅଙ୍ଗଦ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଯଦି ଆପଣ ଜଟାୟୁ ଭାଇ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୋର କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ଜାଣିଥିଲେ ଏହି ରାକ୍ଷସର ନିବାସ କେଉଁଠି? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।