ଜଟାୟୁଙ୍କ ବିନାଶ, ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ଓ ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦେଖି, ବନରାଜୀ ମନ୍ଦ୍ରିଗଣ ମନରେ ଅନେକ ସନ୍ଦେହ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସୀତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ରାଘବଙ୍କ ତୀରେ ବାଳୀଙ୍କ ବଧ, ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବରଦାନ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ବିପର୍ୟୟ—ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ବନରାଜୀଙ୍କୁ ଅପାର ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲା। ଏପରି କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହି, ଏବଂ ବନରାଜୀ ଭୂମିରେ ଚିତ୍ତବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ମହାମତି ସମ୍ପାତି, ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଅତି ଅଶାନ୍ତ ମନେ ଏହି ବିଷାଦପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ ଓ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ସମ୍ପାତି ପଚାରିଲେ: "କିଏ ଏମିତି ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସୂଚନା ଦେଉଛି? ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଢ଼ିକି ପ୍ରିୟ। ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୃଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା? ଏତେ ଦିନ ପରେ ଆଜି ପ୍ରଥମେ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିଲି। ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରୁ ତଳକୁ ନେଇଯାଅ, ତୁମେ ଯୁବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏତେ ଦିନ ପରେ ଏହି ଆଲୋଚନାରେ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା। ମୁଁ ଚାହେଁ, ବନରାଜୀମାନ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ବିନାଶ ବିଷୟରେ କହିଦିଅ। ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ ଯେଉଁଠି ଜନସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଦଶରଥଙ୍କ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ଯାହାପାଇଁ ରାମ, ଜେଉଁଠି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଏବଂ ବଡ଼ମାନେ ପ୍ରିୟ, ସେଉଁଠି ମୋ ପାଖରେ ମୋ ଡେଙ୍ଗା ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଜଳିଯାଇଛି, ମୁଁ ଉଡ଼ିପାରିବିନାହିଁ, ଏହିପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ତଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ବନରାଜୀମାନେ ଆଶା ହରାଇ ଶୋକକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିଲେ। ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଣ୍ଠ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏହିଦେଖି ବନରାଜୀମାନେ ସେଉଁଠାରେ ବସି ଉପବାସ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ସେମାନେ ଭାବିଲେ, "ଏହି ଗୃଧ୍ର ଆମକୁ ଖାଇଦେବେ। ଯଦି ଉପବାସରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ସେ ଆମକୁ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ ହେବ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ସଫଳତା ମିଳିବ।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ବନରାଜୀମାନେ ଏକ ସ୍ଥିର ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଅବତରଣ କରି, ସମ୍ପାତିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖିନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଓ ପକ୍ଷୀ, ମୋ ପୂର୍ବଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜ ଥିଲେ ରିକ୍ଷରାଜ। ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଳୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ। ବାଳୀ, ମୋ ପିତା, ସେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସାରା ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାରଥୀ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପିତୃବାଚନ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ରାବଣ ଜନସ୍ଥାନରୁ ସୀତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କଲା। ରାମଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ ଗୃଧ୍ର ରାଜା ଜଟାୟୁ। ସେ ଦେଖିଲେ, ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଉଠାଯାଉଛନ୍ତି। ରାବଣଙ୍କ ରଥକୁ ଭୂମିରେ ଫେଳି, ସେ ମୈଥିଳୀ ସୀତାଙ୍କୁ ତଳକୁ ରଖି, ବୟସ୍କ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଜଟାୟୁ ରାବଣଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇଲେ। ଏପରେ ରାମ ମୋ ଚାଚା ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା କଲେ, ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ବାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ତେଣୁ ରାମ ବାଳୀଙ୍କୁ ବଧ କରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ଆମ ବନରାଜମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲୁ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଦେଖିବା ପରି ଦୁର୍ଲଭ ହେଲା। ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଚରାଉଥିବା ସମୟରେ ଅଜଣାରେ ଏକ ଭୂମିକୁହଳି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲୁ। ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ଏଠାରେ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାସ ଅତିତ ହୋଇଗଲା। ଏବେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛୁ, ଭୟରେ ଉପବାସ କରୁଛୁ। ଯଦି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେବେ, ତେବେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" ଏପରେ, ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ନ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା ଶୁଣି, ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତି ଦୁଃଖରେ କଣ୍ଠ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଅଞ୍ଜଳିଭରି ଲୁହ ଛାଡ଼ି, ବନରାଜୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ଜଟାୟୁ, ଯାହାଙ୍କୁ ତୁମେ କହିଲ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ। ବୟସ ଓ ଡେଙ୍ଗା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବାରୁ ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସହିଲି, କାରଣ ଆଜି ମୋର ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇପାରିବି। ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବେ, ବୃତ୍ରାସୁର ବଧ ପରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଜୟ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲୁ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଆକାଶମାର୍ଗ ଦେଇ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବଢ଼ିଲୁ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ଜଟାୟୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ମୁଁ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ଡେଙ୍ଗା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଆଛାଦନ କଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ ଡେଙ୍ଗା ଜଳିଯିବାରୁ ମୁଁ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଲି। ଏଠାରେ ବସି ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ଜାଣିପାରିନି।" ଏପରି କଥା ଜଟାୟୁଙ୍କ ଭାଇ ସମ୍ପାତି କହିବା ସମୟରେ, ଚତୁର୍ୟ ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆଗେଇଲେ।