ପ୍ରବଳ ପାକ୍ଷୀ ଏକ ଗଛରେ ବସି, ମୃତ ବାନରମାନେ ଦେଖି ବୋଲିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ ବାନରମାନେକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଖାଇବି।” ପକ୍ଷୀର ଏହି ଭୋଗଲୋଭା ଭାବର କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖରେ ଭରି ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୀତାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଫଳରେ ଏଠି ଯମ ନିଜେ ବାନରମାନେର ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇ ନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ହୋଇ ନାହିଁ; ଏଠି ଅପୂର୍ବ ବିପଦ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ବାନରମାନେର ଉପରେ ଆସିଛି। ବୈଦେହୀ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବାରୁ ଜଟାୟୁ, ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲୁ, ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିବରଣା କରିଛୁ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ପଶୁ ଆକାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି। ସ୍ନେହ ଓ ଦୟାରୁ ବାନରମାନେ ଏକାଉଁଠି ଦ୍ୱାରା ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହିପାଇଁ ସେବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜଟାୟୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଆମେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ, ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ। ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, କିନ୍ତୁ ମୈଥିଳୀକୁ ଦେଖି ନାହିଁ; ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଃଶଙ୍କ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦଶା ପାଇଛନ୍ତି। ଜଟାୟୁ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ନଶ୍ଟ ଏବଂ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ଦ୍ୱାରା ବାନରମାନେ ଅନ୍ଧା ଶଙ୍କାରେ ଏପରି ଭାବରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବା, ରାଘବଙ୍କ ତୀରରେ ବାଲିଙ୍କ ନିଧନ—ଏହିପରି ଘଟଣା ଘଟିଛି। ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି; କୈକେୟୀଙ୍କ ଦିଆ ଦୁଇଟି ବର ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିପର୍ୟୟ ଘଟିଛି। ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ କହି ଏବଂ ବାନରମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ମହାମନା ଗୃଧ୍ରରାଜ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ମନରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚଳ ଗୃଧ୍ର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ଏହି ମନୁଷ୍ୟ କିଏ, ଯିଏ ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କଥା କହୁଛି, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନଠାରୁ ବଡ଼, ମୋ ହୃଦୟ କୁ କମ୍ପିତ କରୁଛି? ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୃଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା? ଏଠି ଆଜି, ବହୁ ଦିନ ପରେ, ମୋ ଭାଇଙ୍କ ନାମ ଶୁଣୁଛି। ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଏହି ପ୍ରବଳ ପାହାଡ଼ରୁ ନମାଇବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି, ଆପଣମାନେ କମ୍ ଜନ୍ମର, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଶୂର। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏହି ବିବରଣା ଶୁଣି ମୋତେ ସନ୍ତୋଷ ମିଳିଛି; ମୁଁ ଜଟାୟୁଙ୍କ ନଶ୍ଟ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ, ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଦଶରଥ—ସେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ଯାହା ପାଇଁ ରାମ, ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଜେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରିୟ, ଏତେ ପ୍ରିୟ—ମୋ ପଖ ଉତ୍ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଜଳିଗଲା, ମୁଁ ଉଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ; ଆପଣମାନେ, ଶତ୍ରୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ପ୍ରବଳ, ଏହି ପାହାଡ଼ରୁ ମୋତେ ନମାଇବାକୁ ଚାହେଁ।” ଏଠି ଏକ ନୂତନ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ଏହି ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସତ୍ତାବନ୍ନ ସର୍ଗା ଶୁଣନ୍ତୁ। ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବାନର ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ। ବାନରମାନେ ଉପବାସ ଶୁରୁ କରିଥିବାବେଳେ, ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି ଏକ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—“ସେ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଇଦେବ।” ଯଦି ଆମେ ଏଠି ବସି ଉପବାସ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଆମକୁ ଖାଉନାହିଁ, ତେବେ ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ ଏବଂ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ସଫଳତା ପାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବୁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବାନର ନାୟକମାନେ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ; ଅଙ୍ଗଦ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଉତ୍ତରି ଗୃଧ୍ରକୁ କହିଲେ। “ପକ୍ଷୀ, ଏକ ପ୍ରବଳ ବାନରରାଜ ଥିଲେ ରିକ୍ଷରାଜ; ସେ ମୋର ପୂର୍ବଜ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବାଲି, ଦୁଇଟି ପ୍ରବଳ ପୁଅ; ବାଲି, ମୋ ପିତା, ସେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଆଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାରଥୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ସୀତା ସହିତ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଧର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କଲେ। ରାବଣ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୀତାକୁ ଅପହରଣ କଲେ; ରାମଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମିତ୍ର ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ ଥିଲେ। ସେ ବୈଦେହୀ ଜନନୀକୁ ଆକାଶ ମାଗରେ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେଖି, ରାବଣଙ୍କ ରଥ ଭଙ୍ଗ କରି, ମୈଥିଳୀକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶିର୍ଷ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ; ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ଦଶା ପାଇଲେ। ତାପରେ ରାମ ମୋ ଚାଚା ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା କଲେ; ତେଉଁ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ମୋ ପିତା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପରିଷଦ ସହିତ ଅଟକାଇ ରଖିଥିଲେ; ତାପରେ ରାମ ବାଲିଙ୍କୁ ମାରି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜ୍ୟରେ ବସି, ବାନରମାନେର ମହାନ ନାୟକ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ବାନର ନାୟକମାନେ ପ୍ରେରିତ ହେଲୁ। ଏପରି ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସନ୍ଧାନ କଲୁ; କିନ୍ତୁ ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିଲୁ ନାହିଁ, ଯାହାପରି ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ। ଆମେ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଭଲଭାବରେ ସନ୍ଧାନ କଲୁ, କିନ୍ତୁ ଅଜାଣାଭାବରେ ଭୂମିରେ ଖୋଲା ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲୁ। ସନ୍ଧାନ କରିବା ସମୟରେ ଆମେ ମାୟାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲୁ; ଏଠି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ମାସ ସମୟ ଶେଷ ହେଲା। ଆମେ ସମସ୍ତେ, ବାନରରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛୁ, ଏବଂ ଭୟରେ ଉପବାସ କରିଛୁ। ଯଦି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ କ୍ରୋଧିତ ହେଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଇଯିବେ, ତେବେ ଆମେ ଏଠି ଆସିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ଆଶା ରହିବ ନାହିଁ।