ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା ସମୟରେ ଗଭୀର ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ପୁତ୍ର କିଂବା ଗୁଣବାନ ହେଉ ନାହେଁ, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁବଂଶର ଜନ୍ମା ଥିଲି, ସୁଗ୍ରୀବ କିପରି ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଦେବେ? ମୋର ଉପଦେଶ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ମୁଁ ଭୁଲ କରିଛି, ଶକ୍ତି ଭାଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ, କିପରି ମୁଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିପାରିବି? ସୁଗ୍ରୀବ କଠୋର, ଚତୁର ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର; ସେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଓ ବନ୍ଧନ ଦେଇ ଦଣ୍ଡିତ କରିପାରେ। ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଅପମାନ ଓ ବନ୍ଧନ ମୃତ୍ୟୁ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ବନରାଜୀ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଆଉ ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ। ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ମୁଁ ସହରକୁ ଯିବିନାହିଁ; ଏଠି ରୁହି, ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି, କାରଣ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଭଲ। ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କର କୁଶଳ କୁ ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇବା; ଏହିପରି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବା। ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, ଯିଏ ବନରାଜଙ୍କ ମହାରାଜା, ମୋର ପକ୍ଷରୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇବା; ଏହିପରି ମୋର ମାଆ ଓ ରୁମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ କୁଶଳ ଜଣାଇବା। ଏହି ସହିତ, ମୋର ମାଆ ତାରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବା; ସେ ସ୍ୱଭାବରେ ପୁତ୍ରପ୍ରେମୀ, ଦୟାମୟୀ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ। ମୁଁ ଏଠି ନଷ୍ଟ ହେବା ଖବର ଶୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କହି, ଅଙ୍ଗଦ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ବନରାଜ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଗରମ ଆଉ ଲୁହ ଝରିଲା; କିଛି ଜଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, ଆଉ କିଛି ବାଲିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରି, ଉପବାସେ ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ରତ ନେବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; ବାଲିପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇ, ସମସ୍ତ ବନରାଜ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ନଦୀକୂଳରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ବସି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ଅଭିଲାଷା କରି, ସେମାନେ କହିଲେ—‘ଏହି କଥା ଯଥାଯଥି’; ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେମାନେ ଜନସ୍ଥାନ ମେଳା, ଜଟାୟୁଙ୍କ ହତ୍ୟା, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ, ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ବନରାଜଙ୍କ ଭୟ କଥା ସ୍ମରଣ କରି କଥା ହେଲେ। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସମାନ ଦେହ ଭଳି ଶୋଇ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ କନ୍ଦନ ଧ୍ୱନିରେ ପାହାଡ଼ ମହାନାଦ କରୁଥିଲା, ମেঘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା। ଏହିପରି, ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଏବଂ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଏହି ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏଠିକୁ ଜଣେ ବଳଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଗୃଧ୍ର, ଜଟାୟୁଙ୍କ ଭାଇ ସମ୍ପାତି ଆସିଲେ। ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଗୁହାରୁ ବାହାରି, ବନରାଜମାନେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଏହି ଜଗତରେ ଦୈବ ନିଜ ନିୟମରେ ମଣିଷକୁ ଚଳାଏ; ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଆସିଛି। ଏଠି ମୃତ ବନରାଜମାନେ ଥିଲେ, ମୁଁ ପାଳିକ୍ରମେ ସେମାନେ ଖାଇବି।” ଏପରି ଲୋଭରେ ଗୃଧ୍ରର କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ, ଯମଦେବ ନିଜେ ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ବନରାଜଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ। ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ; ଏଉଁ ଅନୁମାନ ଅପରିକଳ୍ପିତ ବିପଦ ବନରାଜମାନେ ଉପରେ ଆସିଛି। ଭାଇ ଜଟାୟୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ନିଜେ କହିଥିଲେ। ଏହିପରି, ପଶୁ ଜନ୍ମ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତାହା ପାଇଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରୁଛୁ। ପ୍ରେମ ଓ କରୁଣା ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏକାପରେ ଏକା ଉପକାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେବା ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେବା ଉଚିତ। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜଟାୟୁ ଯେପରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରୁଛୁ। ଆମେ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, କିନ୍ତୁ ମୈଥିଲୀ ଦେଖୁନାହିଁ; ଗୃଧ୍ରରାଜ ତ ଧନ୍ୟ, ସେ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଜଟାୟୁ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ନାଶ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଦେଖି, ବନରାଜମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ବାଲିଙ୍କୁ ରାଘବଙ୍କ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା, ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ନାଶ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବରଦାନର ଫଳ—ଏହି ସବୁ ଅନର୍ଥ ଘଟିଛି।” ଏପରି ବେଦନାଦାୟକ କଥା କହି, ବନରାଜମାନେ ଭୂମିରେ ଶୋଇପଡ଼ିବାକୁ ଦେଖି, ମହାମନା ଗୃଧ୍ରରାଜ ସମ୍ପାତି ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର କଣ୍ଠରେ ଦୟାମୟ କଥା କହିଲେ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚୁ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ବଡ଼ ଗୃଧ୍ର କହିଲେ—“କିଏ ଏହିପରି ଦୁଃଖର ସ୍ୱରେ ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘୋଷଣା କରୁଛି? ସେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୃଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା? ଏତେ ଦିନ ପରେ ମୁଁ ମୋ ଭାଇଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିଲି। ମୁଁ ଚାହେଁ, ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ପାହାଡ଼ରୁ ତଳକୁ ନେଇଯିଅ; ତୁମେ କନିଷ୍ଠ, ଗୁଣବାନ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏତେ ବର୍ଷ ପରେ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ମୋର ମନ ତୃପ୍ତି ହେଲା; ମୁଁ ଚାହେଁ, ଓ ବନରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ ନାଶ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ। ମୋ ଭାଇ ଜଟାୟୁ ଯିଏ ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଦଶରଥ—ସେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି?