ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛନ୍ତି ବାଲୀଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହନୁମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯିବା ଉଚିତ୍।” ଏହି ଘଟଣା ବଳିଶ୍ରୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାପଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ଏଠାରେ, ହନୁମାନଙ୍କ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଗୁରୁପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, “ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନ ଦୃଢ଼ତା, ନ ମନର ପବିତ୍ରତା, ନ କରୁଣା, ନ ସତ୍ୟବାଦିତା, ନ ଶୌର୍ୟ, ଏବଂ ନ ଧୈର୍ୟ ଅଛି। ଯିଏ ଜୀବନ୍ତ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ପତ୍ନୀକୁ ନିଜର କରି ମାତା ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭାଇଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି କୁହାଡ଼ିର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରିଥିଲେ, ସେ କେମିତି ଧର୍ମ ଜାଣିପାରିବେ? ରାଘବ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ଏକ ଏକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେଠି ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି; କିଏ ଭଲ କାମକୁ ମନେ ରଖେ? ସୁଗ୍ରୀବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୟରେ, ଧର୍ମଭୟରେ ନୁହେଁ, ସୀତା ଖୋଜା ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଧର୍ମ ରହିଛି? ଯିଏ ପାପୀ, କୃତଘ୍ନ, ଭୁଲିଯିବା ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନର, ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଲୋକ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବେ? ସନ୍ତାନ ଭଲ କି ଖରାପ, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ୍; ମୁଁ ଶତ୍ରୁବଂଶର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ କିପରି ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଦେବେ? ମୋର ମତ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଭୁଲ କରିଛି, ମୋର ଶକ୍ତି ଭାଗ ହୋଇଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଅସହାୟ ହୋଇ ବଞ୍ଚିପାରିବି? ସୁଗ୍ରୀବ କ୍ରୂର, ଚତୁର ଏବଂ ନିର୍ଦୟ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଶାସ୍ତି ଏବଂ ବନ୍ଧନ ଦେଇପାରନ୍ତି। ମୋ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ଅପମାନ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି ଦୁଃଖଦାୟକ। ସମସ୍ତ ବାନର ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଘରକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଛି, ମୁଁ ନଗରକୁ ଯିବିନି; ଏଠାରେ ରୁହି ଉପବାସ ରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି, କାରଣ ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତମ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବେ; ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବେ। ମୋ ପକ୍ଷରୁ ମୋ ଛୋଟ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, ବାନରମାନ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେବେ; ମୋ ମାତା ଏବଂ ରୁମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶୁଭକାମନା ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା ଦେବେ। ମୋର ମାତା ତାରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବେ; ସେ ସ୍ୱଭାବରୁ ପୁତ୍ରପ୍ରେମି, କରୁଣାମୟୀ ଏବଂ ତପସ୍ୱିନୀ। ମୁଁ ଏଠାରେ ହାରିଯିବାର ଖବର ଶୁଣି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏପରି କହି, ବୃଦ୍ଧମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କନ୍ଦିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକୁରୁ ତାପସ୍ୱିନୀ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା; କିଏ ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଉଥିଲେ, କିଏ ତ ବାଲୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରି ରହି, ଉପବାସ ରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ବାଲୀପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ମାନି, ସମସ୍ତ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ନଦୀକୁଳରେ ଦର୍ଭା ଘାସ ଉପରେ ବସିଲେ ଏବଂ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା ଏହି ବାନରମାନେ କହିଲେ, “ଏହା ଉଚିତ୍,” ବୋଲି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେମାନେ ଜନସ୍ଥାନର ନିହତ୍ୟା, ଜଟାୟୁଙ୍କ ହତ୍ୟା, ସୀତା ଅପହରଣ, ବାଲୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିବା ଘଟଣାକୁ ମନେ କଲେ। ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବହୁ ବାନର ଶୋଇଯିବା ସହିତ, ସେଇ ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ଦୁଃଖ ରୋଦନରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା, ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଆକାଶ ଗଞ୍ଜିଉଠେ। ଏଠାରେ ଛପ୍ପନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ବାନର ଏବଂ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଏହି ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ଏଠିକୁ ଏକ ଗୃଧ୍ର ଆସିଲେ। ସେ ଥିଲେ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଭାଇ ସମ୍ପାତି। ମହାବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଗୁହାରୁ ବାହାରି, ସେ ବାନରମାନେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଅନୁସାରେ ଚାଲେ; ଏମିତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆସିଛି। ଏଉଁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ ବାନରମାନେକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଖାଇବି,” ବୋଲି ସେ ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି କହିଲେ। ଗୃଧ୍ରଙ୍କ ଏହି ଭକ୍ଷାସକ୍ତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ, ଯମ ନିଜେ ବାନରମାନେର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ; ଏହି ଅପରିକଳ୍ପିତ ବିପଦ ଅଜଣା ଭାବେ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆସିପଡ଼ିଛି। ବୈଦେହୀ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରେ, ଗୃଧ୍ରରାଜ ଜଟାୟୁ ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ସେଠାରେ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲୁ, ସେ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଯାଇଛି। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପଶୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରନ୍ତି, ଆମେ ଭଳି ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରେମ ଏବଂ କରୁଣାରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଦେଉଛି। ଧର୍ମ ଜଣା ଜଟାୟୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲେ; ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ। ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ସେ ରାବଣଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଜଟାୟୁ ଏବଂ ଦଶରଥଙ୍କ ବିନାଶ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ସହିତ, ବାନରମାନେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଅଶ୍ୱାସରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।