ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ହନୁମାନଙ୍କ ନମ୍ର ଓ ଧର୍ମମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କହିଲେ—"ତୁମର ମାମା, ଧର୍ମର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେ ସବୁବେଳେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବାଚାଳ ନୁହେଁ, ସେ କେବେ ତୁମକୁ ନଷ୍ଟ କରିବେ ନାହିଁ। ସେ ତୁମର ମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମେ ଯିବା ଉଚିତ।" ଏହି ସମୟରେ, କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାବନ୍ନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ହନୁମାନଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଓ ମାଲିକଙ୍କୁ ମାନ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ସ୍ଥିରତା, ମନର ଶୁଦ୍ଧତା, କରୁଣା, ସତ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ସାହସ—ଏହି ଗୁଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଜୀବନ୍ତ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନିଜ କରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମାତାର ସମାନ ମାନେ, ସେ ନିଚ ଚରିତ୍ରର। ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ଭାଇକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରାଇଲେ ଏବଂ ଗୁହାର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ସେ କେମିତି ଧର୍ମ ଜାଣିପାରିବେ? ଯିଏ ପ୍ରମାଣିକ ଭାବରେ ରାଘବଙ୍କ ହାତ ଧରିଥିଲେ, ବଡ଼ କାମ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି; ଏପରି ଲୋକ କିଏ ସ୍ମରଣ କରିବେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୟରୁ, ଧର୍ମ ଭୟରୁ ନୁହେଁ, ସେ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ଏପରି ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟେ କେଉଁଠି ଧର୍ମ ରହିଛି? ଏପରି ଅପରାଧୀ, କୃତଘ୍ନ, ଭୁଲିଯିବା ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ, ବିଶେଷକରି ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନେ? ରାଜ୍ୟରେ ପୁତ୍ର ରଖାଯିବା ଉଚିତ, ସେ ଗୁଣୀ ହେଉନ୍ କି ନାହିଁ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ବଂଶର, ସୁଗ୍ରୀବ କିପରି ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଦେବେ? ମୋର ମନ୍ତ୍ରଣା ଭଙ୍ଗ, ମୋର ତ୍ରୁଟି, ଶକ୍ତି ବିଭକ୍ତ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ କିପରି ରହିବି? ସୁଗ୍ରୀବ କ୍ରୂର, ଧୂର୍ତ୍ତ, ନିଷ୍ଠୁର, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଓ ବନ୍ଧନ ଦେଇପାରିବେ। ମୋ ପାଇଁ କାରାବାସ ଓ ଅପମାନ ମୃତ୍ୟୁ ଚାଉଳ ଖାଇ ମରିଯିବାଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି, ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ। ମୁଁ ଅନୁବାଦ ଦେଉଛି, ମୁଁ ସହରକୁ ଯିବିନାହିଁ; ଏଠାରେ ରହି ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି, ଏହିଠାରେ ମୁଁ ମରିଯିବି, ଏହି ମୋ ପାଇଁ ଭଲ। ମୋର ପକ୍ଷରୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ନମସ୍କାର କରିବ; ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରିବ। ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର ଓ ମଙ୍ଗଳକାମନା ଦେବ; ମୋର ମାତା ଓ ରୁମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶୁଭେଚ୍ଛା ପହଞ୍ଚାଇବ। ମୋର ମାତା ତାରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବ; ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ପୁତ୍ରପ୍ରେମୀ, କରୁଣାମୟୀ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ। ମୁଁ ଏଠାରେ ହରାଇଯିବା ଖବର ଶୁଣି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବେ। ଏପରି କହି, ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଦର୍ଭା ଘାସ ଉପରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ; ସେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ବନରାଜି ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ। ସମସ୍ତ ମୁଣ୍ଡା ନମ୍ର ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଉତ୍ତାପ ଜଳ ଝରିଲା; କିଏ ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, କିଏ ତ ବାଲିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରି ଧରିଲେ ଏବଂ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ମାନି, ସମସ୍ତ ବନରାଜି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ନଦୀ ପାରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ବସି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ବନରାଜି ଏହି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଉଚିତ ଭାବି, ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ, ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଜନସ୍ଥାନର ନିଧନ, ଜଟାୟୁଙ୍କ ବଧ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ, ବାଲିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରାମଙ୍କ ରୋଷ ସ୍ମରଣ କରିଲେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରି, ପାହାଡ଼ ମନ୍ଦିରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ପାହାଡ଼ ଅନୁରଣିତ ହେଲା, ମেঘର ଗର୍ଜନରେ ଆକାଶ ଯେମିତି ଗୁଞ୍ଜିଉଥାଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିରାଶାରେ ମୁଣ୍ଡାମାନେ ବସିଥିବାବେଳେ, ପାହାଡ଼ର ଏକ ସ୍ଥଳରେ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଭାଇ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ପ୍ରବୀର ଗୃଧ୍ର ସମ୍ପାତି, ଦୀର୍ଘଜୀବୀ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଗୁହାରୁ ବାହାରି, ମୁଣ୍ଡାମାନେ ବସିଥିବା ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—"ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ନିଜ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲାଏ; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ତ ମୋ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଆସିଛି। ଏବେ ମୁଁ ଏହି ମୃତ ବନରାଜିମାନେକୁ ପରେ ପରେ ଭୋଜନ କରିବି।" ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏପରି କଥା କହିବାକୁ, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ, ଏଠାରେ ଯମଦେବ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି, ବନରାଜିମାନେର ନାଶ ପାଇଁ। ରାମଙ୍କ କାମ ସଫଳ ହୋଇନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ; ଏହି ଅପରିକଳ୍ପିତ ବିପଦ ଆପଣାପେ ଆସିଗଲା।" "ବୈଦେହୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ, ଜଟାୟୁ ରାଜା ଗୃଧ୍ର ଯାହା କରିଥିଲେ, ଆମେ ତାହା ଶୁଣିଛୁ। ଏଭଳି, ପଶୁ ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତାହିଁ ପାଇଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ। ପ୍ରେମ ଓ କରୁଣା ବଶରେ, ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ସେବା ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଦେବା ଉଚିତ।" "ଧର୍ମଜ୍ଞ ଜଟାୟୁ ଯେମିତି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କଲେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ, ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ। ଆମେ ଏ ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, ମୈଥିଲୀ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜଟାୟୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ସେ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଲେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।" ଏପରି ଦୁଃଖ, ଅସହାୟତା, ଓ ଭାଗ୍ୟର ଅନୁଭବରେ ବନରାଜିମାନେ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏହିପରି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।